Suy tư về Tuyên ngôn Quốc Tế Nhân Quyền

Lê Hoàng Nhi · · Triết học vui

Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền 1948 là bản tuyên ngôn chung đầu tiên trên phạm vi toàn thế giới khẳng định lại các quyền cơ bản về con người. Đây được xem là 1 bước tiến lớn của nhân loại liên quan đến nhận thức chung về con người và quyền cơ bản của họ. Điều này được khẳng định trang trọng ngay tại điều 1 của tuyên ngôn.

Image

Qua khẳng định trên, ta thấy có một số vấn đề cần đặt ra là:

Góc nhìn của các triết gia

Con người là một khái niệm thuộc trí chứ không phải là 1 hiện hữu thực tại. Theo Plato, cái bàn vuông, bằng gỗ; cái bàn tròn bằng đá… là những hữu thể thực tại, tuy cái biểu hiện bên ngoài (hiện thể) có khác nhau (vuông-gỗ, tròn-đá…) nhưng chúng đều mang những đặc điểm chung (bản thể) có từ trước, nó thuộc thế giới ý niệm. Tương tự, chúng ta chỉ có thể xác định được anh A, chị B (là những hữu thể thực tại), còn con người là ý niệm (khái niệm) để chỉ chung cho loài mang những đặc tính của anh A, chị B đó.

Nắm bắt được ý niệm và các đặc tính chung về con người rất quan trọng để giúp tránh những tranh cãi:

Phẩm giá

Mỗi con người có những biểu hiện khác nhau: giới tính, tuổi tác, tài sản, học thức, chủng tộc, quan điểm chính trị, tôn giáo, chủng tộc, …là cái tùy thể. Nhưng tồn tại trong hữu thể con người nói chung đó có chung những đặc điểm làm nên tính người, là yếu tính. Cái yếu tính này giống nhau giữa mọi người với nhau, cái mà ngày nay ta gọi là nhân phẩm hay phẩm giá.

Tuy vậy, nhận thức về cái phẩm giá này được suy lý khác nhau và hoàn thiện dần qua suốt chiều dài lịch sử:

Aristotle, triết gia thời cổ đại, cho rằng cấp độ giá trị của vạn vật được xếp hạng từ thấp đến cao là khoáng vật, sinh vật, động vật và con người. Con người có cấp độ cao nhất nhưng lại không định nghĩa về giá trị con người.

Cicero, nhà triết học phái khắc kỷ thời cổ đại, thì cho rằng phẩm giá như là 1 giá trị đặc biệt của con người. Nhưng phẩm giá này không dành cho tất cả mọi người mà chỉ dành riêng cho những người có quyền lực hoặc những người có khả năng làm chủ chính mình.

Đến thời Cận đại, Emmanuel Kant - một triết gia người Đức - cho rằng phẩm giá là giá trị tuyệt đối của con người, không thể bị định giá hay trao đổi như một “giá trị thị trường”. Với Kant, con người phải được coi là mục đích tự thân, chứ không phải là công cụ cho mục đích khác. Ông cho rằng con người có phẩm giá vì họ có lý trí và khả năng tự quyết, và phẩm giá này đòi hỏi sự tôn trọng tuyệt đối từ mọi người khác. (Mệnh lệnh đầu tiên là “không được coi con người như một công cụ, nhưng phải luôn tôn trọng con người như một mục đích tự thân”).

John Locke- triết gia người Anh - do chịu ảnh hưởng bởi niềm tin Kitô giáo, cho rằng con người có được phẩm giá này từ Thượng đế. Con người có được phẩm giá cao quý và được ban cho quyền sử dụng môi trường tự nhiên như nhau, có quyền bình đẳng như nhau. Phẩm giá và các quyền của con người tồn tại từ ban đầu, vượt qua thời gian và mọi người phải tôn trọng quyền và nhân phẩm đó.

Tuyên ngôn về nhân quyền là kết quả của quá trình phát triển nhận thức chung về con người như trên.

Góc nhìn của Giáo hội Công giáo.

Vào ngày 25 tháng 3 năm 2024, trong bối cảnh kỷ niệm 75 năm công bố “Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền” và với sự chấp thuận của Đức Giáo hoàng Phanxicô, Bộ Giáo lý Đức tin đã công bố Tuyên bố “Dignitas infinita” về phẩm giá con người.

Tuyên bố đưa ra 4 loại phẩm giá: phẩm giá hữu thể, phẩm giá luân lý, phẩm giá xã hội, phẩm giá hiện sinh. Trong đó, 3 loại phẩm giá luân lý, xã hội và hiện sinh thì có thể thay đổi nhưng phẩm giá hữu thể thì không thể thay đổi. Phẩm giá hữu thể chính là món quà mà Thiên Chúa trao ban cho con người mang hình ảnh (nên giống) hữu thể toàn vẹn là chính Thiên Chúa. Vậy nên, trước mặt Thiên Chúa, con người đều bình đẳng về hiện hữu-hữu hạn, được ban tặng tự do và bình đẳng về quyền. Mặt khác, con người là con cái của Thiên Chúa, nên mọi người đều là anh em của nhau.

Từ thời trung cổ, thánh Toma Aquino quan niệm phẩm giá là quà tặng từ Thiên Chúa dành cho con người. Ông cho rằng phẩm giá bắt nguồn từ việc con người được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa và có khả năng nhận thức, yêu thương và hành động đạo đức. Vì vậy, mọi người đều có phẩm giá và cần được tôn trọng. Aquinas nhấn mạnh phẩm giá của con người vượt lên các yếu tố trần tục và được bảo vệ bởi luật tự nhiên.

Thực tế thì từ khởi đầu, Kito giáo, dựa vào niềm tin của mình, đã xác tín con người có 1 phẩm giá vô cùng cao quý là con cái Thiên Chúa qua trung gian của Đức Kitô. Tuyên bố Dignitas Infinita chẳng qua là khẳng định lại và đối thoại với xã hội về quan điểm phẩm giá.

Kết luận

Tuyên ngôn nhân quyền, tuy là 1 tuyên ngôn dân sự của toàn thể nhân loại, nhưng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ nhãn quan Kitô giáo khi nói rằng con người được ban cho lý trí và lương tâm, và mọi người phải đối xử với nhau như là anh em.

Rõ ràng là người Kitô hữu đang làm muối men giữa thế giới. Chúng ta nhờ vào mạc khải, niềm tin của mình để cùng nhau xây dựng một thế giới tôn trọng phẩm giá con người. Như thế, chúng ta đang làm rạng danh Cha chung của chúng ta trên trời.

Bài thu hoạch của nhóm 3: