Bàn về vấn đề khả dĩ tồn tại một Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa của Charles Darwin (P2)

Như vậy, vấn đề tồn tại của Thiên Chúa gắn liền với ý niệm về sáng tạo trong công trình khoa học của Darwin. Do đó, để khảo sát một Thiên Chúa trong thuyết tiến hoá, bài tiểu luận đưa ra lối nhìn tổng quan về thuyết tiến hoá, từng bước khảo sát các yếu tố chính của học thuyết này và tìm kiếm một câu trả lời hợp lý cho vấn đề Thiên Chúa tồn tại trong học thuyết, và sau cùng, người viết cố gắng tiếp cận ý niệm về sáng tạo cũng như thử tìm một chỗ đứng của Thiên Chúa trong thuyết tiến hoá của Darwin.

Đọc tiếp từ Phần 1

III. Tiếp cận ý niệm sáng tạo và tìm một chỗ đứng khả dĩ của Thiên Chúa trong thuyết tiến hoá

1. Tiếp cận khả dĩ vấn đề sáng tạo trong thuyết tiến hoá

Thoạt đầu, khi nhìn vào tác phẩm này, người ta ngỡ như chỉ tác động trong phạm vi một giả thuyết sinh học mà thôi. Song, đối với các nhà tư tưởng vấn đề không đơn giản như vậy, nếu hoàn toàn tin tưởng vào giả thuyết này, thế giới quan của nhiều người còn có một tác động lớn. Không chỉ đáp ứng những nỗi trăn trở của các nhà khoa học về sự hình thành và tiến triển của thế giới, học thuyết tiến hoá còn đặt ra một loạt những lập luận mà nhiều người dùng để giải thích nhằm chống lại sự tồn hữu của một thế lực siêu nhiên, của Đấng Sáng Tạo mà trước đó nhiều người tin tưởng. Có lẽ, nhiều người chống đối thường dựa vào những chương đầu của sách Sáng Thế để phản biện.

Tiếp cận học thuyết tiến hóa của Darwin với lối hiểu Sách Sáng Thế hoàn toàn theo khía cạnh vật chất, theo nghĩa đen và trả lời câu hỏi diễn ra như thế nào, thì chắc chắn đưa đến một ngõ cụt. Nếu cho thuyết tiến hóa là hợp lý thì chắc chắn không hề có chỗ cho sách Sáng Thế Ký, đúng như Darwin phủ định trong tác phẩm của mình. [35] Và như thế, không thể khả dĩ tồn tại một Thiên Chúa trong sự vận hành của vũ trụ được. Cần nêu lên rằng, dưới nhãn quan của Kitô Giáo, Thiên Chúa là Đấng sáng tạo mọi sự, từ sự hỗn mang. Ngài không chỉ là Đấng thiết kế những gì đã có sẵn. Ngài luôn củng cố và làm mới lại công trình tạo dựng của Ngài. Ngài ở khắp mọi nơi, nhưng không đồng hóa với thụ tạo.[36] Điều này Darwin không hề đề cập tới hay phủ nhận bất cứ điều gì về Thiên Chúa tạo dựng. Nhưng có thể nói, ông gián tiếp chống lại cách hiểu về tạo dựng theo nghĩa đen trình thuật Sáng Thế, tức là trong sáu ngày. Thế giới không thể được tạo dựng theo cách thế ấy hay trong năm tới mười ngày năm (theo cách tính từ Kinh Thánh) được, cũng không thể hiểu sự tái tạo thế giới bằng câu chuyện chiếc tàu ông Nôê cũng như sự phân tán dân cư từ câu chuyện về tháp Babel[37]. Cho nên, nếu ai đó hiểu Kinh Thánh hoàn toàn theo nghĩa đen thì chắc chắn không thể tiếp cận thuyết Darwin. Chính thánh Augustine cũng không chấp nhận cách hiểu trình thuật Sáng thế theo nghĩa này.[38]

Có một ý tưởng gợi lên trong việc tiếp cận vấn đề tiến hóa, Charles Darwin nỗ lực giải thích về quá khứ, còn Chardin nhìn vào tiến trình tiến hóa vượt phóng về tương lai.[39] Cho nên, một cách nào đó có thể nói, điểm gặp gỡ của hai khoa học gia đó là một thực tại sinh vật nhìn theo hai vấn đề của thực tại tạo dựng. Chúng ta có thể tiếp cận ý niệm về sáng tạo trong tiến hóa theo lối nhìn này.

Nêu lên điều này để cho thấy rằng, cách thức để hiểu vấn đề tạo dựng và quan niệm về một Thiên Chúa tạo dựng rất khác so với truyền thống. Có thể khẳng định, không hề có sự đối chọi nào giữa Đấng tạo dựng vũ trụ trong một tiến trình và sự tồn hữu của mọi sự vật mang bản chất tiến hóa, mỗi ngày hoàn thiện và đi tới một sự thích ứng tốt hơn đối với vận hành của toàn thể vũ trụ phổ quát. Theo tác giả Naomi Zack, trong cộng đồng trí thức, học thuyết về tiến hóa của Charles Darwin đã được chấp nhận cách rộng rãi như một lịch sử khoa học về các sinh vật sống. Vì phái Hữu thần, hay ý tưởng cho rằng Thiên Chúa được thấm vào toàn bộ tự nhiên, đã là một viễn kiến rộng rãi lúc bấy giờ, thì không còn sự mâu thuẫn rõ ràng nào giữa những giải thích tôn giáo về tạo dựng và thuyết tiến hóa nữa.[40] Cho nên, công cuộc sáng tạo có thể nói được khởi xuất từ Thiên Chúa, Ngài có thể can thiệp vào công trình tạo dựng theo cách mà Darwin đã khám phá, tức là chọn lọc tự nhiên.

2. Sự bổ túc vấn đề sáng tạo của Teilhard de Chardin cho thuyết tiến hóa của Charles Darwin

Cùng bàn về tiến hóa, Teilhard de Chardin, một linh mục Dòng Tên và khoa học gia, sống sau Darwin gần một thế kỷ, đã giúp tư tưởng về tiến hóa mở rộng hơn theo lối tiếp cận vấn đề sáng tạo vừa bàn trên đây.

Điểm gặp gỡ giữa phát kiến khoa học của Darwin và Teilhard de Chardin về tiến hóa đó là đều phủ nhận hoàn toàn thuyết mục đích luận[41] khi khẳng định, mọi sự sinh ra vốn bất biến, không có sự chuyển dịch về mặt vật chất. Cả Darwin và Chardin đều nhìn nhận sự tiến hóa nội tại và ngoại tại của một sự vật trong vũ trụ này. Tuy nhiên, điểm đi tới của hai khoa học gia này khác nhau.

Khoa học gia Teilhard de Chardin bày tỏ xác quyết của mình trong đoạn dẫn vào tác phẩm Hiện Tượng Con Người khi cho rằng, thế giới sẽ đúng như bây giờ trong mắt chúng ta: “quá khứ không phải tự chính nó, mà như cách nó hiện ra trước mắt một nhà quan sát đang đứng tại một đỉnh phát triển cao hơn, nơi mà sự Tiến Hóa đã đặt chúng ta vào.”[42] Ông còn cho rằng, để một diễn giải thậm chí mang tính thực chứng về thế giới là thỏa đáng, thì nó phải bao hàm cái nội tại cũng như cái ngoại tại của sự vật – bao hàm tinh thần cũng như bao hàm vật chất.[43] Cách nào đó có thể tiếp cận học thuyết của Darwin trong cả hai chiều kích vừa nêu. Điều này giúp Chardin đứng trong vai trò trung gian và dung hòa hai trường phái vốn dĩ tranh cãi với nhau trong thời gian dài đó là Duy Tâm – những người không chịu thoát ra khỏi nội quan cô độc, hay chỉ nhốt mình trong chính yếu tố nội tại của sự vật và những người theo chủ Nghĩa Duy vật vốn chỉ dừng lại mọi phân tích trên bình diện vật chất.[44] Tư tưởng này của ông cũng làm cho quan điểm tiến hóa của Darwin dễ dàng được tiếp cận và khách quan nhìn nhận hơn.

Teilhard de Chardin cho rằng, trong quá trình nghiên cứu hiện tượng trong vũ trụ, con đường phân tích và tổng hợp luôn luôn đi với nhau: phân tích đưa ta trở về quá khứ, con đường tổng hợp mở khóa cho tương lai. Từ lối nhìn tổng hợp, hiện tượng con người được coi như chìa khóa để hiểu tiến hóa đặt ông vào trong mối tương quan tinh tế với tư tưởng Darwin chính thống. Trong đó, ông đồng ý với Darwin về lối nhìn vũ trụ: một thế giới được tổ chức, mà nơi đó các phần của nó được liên kết vật lý với nhau trong cả vẻ bề ngoài lẫn đích điểm. Hay nói cách khác, các yếu tố trong vũ trụ này liên kết với nhau. Theo lối nhìn về sự tiến hóa của con người hiện đại, Chardin đề xuất ý kiến rằng, trái với loại tiến hóa trước đó vốn thụ động và máy móc, sự tiến hóa mới được vén mở nơi chính con người, được hình thành qua ba yếu tố: sự phát minh, giáo dục (sự truyền lại những kiến thức đã thủ đắc được) và sự xã hội hóa (hội tụ trong chính con người). Hình thức của sự tiến hóa mới này không còn chỉ duy trì trong những yếu tố ngoại tại nữa, nhưng cách chính yếu là sự xem xét nội quan (introspection).[45]

Qua các tác phẩm khoa học của mình, có thể nói, bên cạnh những điểm khác biệt, Teilhard de Chardin đã phần nào kế thừa, chấp nhận cuộc tiến hóa và chia sẻ nhiều tư tưởng của Darwin. Hơn thế, Chardin đã đưa học thuyết tiến hóa của Darwin phát triển thêm một bậc nữa – sự vật tiến hóa trở nên hoàn thiện trong cùng đích của chính nó, vốn được Đấng tạo hóa đặt vào. Đồng thời, cuộc tiến hóa của các sự vật còn được Chardin nhìn nhận dưới cả hai chiều kích nội tại và ngoại tại, nhờ đó cách tiếp cận về sáng tạo được toàn diện và khách quan hơn.

3. Vị trí khả dĩ của Thiên Chúa trong thuyết tiến hoá

Cho đến lúc này, có thể nhìn nhận về một giả thuyết tiến hóa hoàn toàn hợp lý khi đi cùng với sự tồn tại của Thiên Chúa. Ta cũng nhìn nhận sự cần thiết của Thiên Chúa trong công trình sáng tạo, mà trong đó, chọn lọc tự nhiên cũng có thể được kể như một trong nhiều phương cách vận hành thế giới của Thiên Chúa. Cũng không hề có sự đối chọi nào giữa một Thiên Chúa của những chương đầu sách Sáng Thế và thuyết tiến hóa của Darwin. Như vậy, việc Thiên Chúa có mặt trong thuyết tiến hóa của Darwin hoàn toàn có thể chấp nhận được, nhưng Ngài có thể ở vị trí nào? Cách mà Ngài tác động vào chọn lọc tự nhiên ra sao?

Hoàn toàn khả dĩ để Thiên Chúa thực hiện công cuộc sáng tạo của mình một cách từ từ như chính Darwin từng khẳng định, “nếu có một sự sáng tạo trên những dòng biến chủng thì sự sáng tạo đó là một quá trình chậm chạp.” [46] Bên cạnh đó, triết gia Herbert Spencer nhìn nhận thuyết tiến hóa trong khía cạnh thay đổi, đó là tiến trình từ đơn giản cho tới đồng nhất đi đến tính đồng dạng và phức tạp hơn rồi lại đi tới tính hỗn hợp và trở nên đa dạng. Trong mọi giai đoạn, tất cả các phần thay đổi cũng là phần thay đổi của toàn phần.[47] Đó cũng có thể là cách Thiên Chúa làm cho mọi loài trở nên đa dạng và phong phú trong thế giới tự nhiên. Đồng thời, Thiên Chúa không phải và không nên là một Đấng tạo dựng rồi để mặc, nhưng vận hành sự vật đến mức thành toàn, mà có thể nhìn nhận chọn lọc tự nhiên cũng là một yếu tố trong công cuộc sáng tạo liên tục đó. Với Teilhard de Chardin, ta có thể nhìn nhận một Thiên Chúa là trung tâm của toàn bộ cuộc tiến hóa. Ông trình bày về một trung tâm siêu việt mà ông gọi là “Divine Milieu” (Cảnh vực thần linh); nơi đó, Thiên Chúa “tự mạc khải chính mình ở mọi nơi… như một cảnh vực phổ quát (universal Milieu), chỉ bởi vì ngài là điểm tối thượng (ultimate point) mà nơi đó mọi thực tại đều hội tụ về.[48]

Về vị trí khả dĩ của Thiên Chúa, dĩ nhiên một Đấng tạo dựng nên vũ trụ này phải là Đấng siêu việt thời gian và không gian, đúng như Michael Ruse dẫn giải tư tưởng của thánh Augustine cho rằng Thiên Chúa nằm ngoài thời gian. Với Thiên Chúa, tư tưởng về tạo dựng, hành động tạo dựng và sản phẩm của tạo dựng như là một. Michael Ruse đề xuất khả thể Thiên Chúa là Đấng tạo nên những hạt giống sự sống ngay từ đầu và những điều còn lại sự là một sự mở ra.[49] Có thể nhìn nhận Thiên Chúa như là Đấng làm chủ toàn bộ công cuộc sáng tạo, từ việc tạo nên mầm sống trong vũ trụ này, vận hành và đưa tới sự viên mãn như Chardin khẳng định, công trình ấy vẫn tiếp tục đi tới hoàn thiện/đẹp đẽ hơn, và cho tới mức độ cao nhất của Thế Giới. [50] Nhà nghiên cứu về sinh vật học Miller diễn giải điều này một cách tuyệt vời:

[…] khi tạo phẩm lớn lao của ngài vươn lên phía trước từ tính độc nhất của nguồn gốc của nó, những luật lệ của Ngài đã đặt ra ở trong nó với những hạt mầm của các dải thiên hà, những vì sao và hành tinh, sự tiềm tàng của sự sống, sự thay đổi tất yếu và niềm tin vào trí thông tuệ phải nổi bật lên. [51]

Như vậy, có lẽ có một Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa của Darwin mà vị trí của Ngài có thể là trung tâm, là chủ và điều dẫn công cuộc sáng tạo. Công cuộc sáng tạo ấy tiệm tiến, các sinh vật sống có thể hình thành từ từ, trong đó chọn lọc tự nhiên cũng có thể là một nguyên lý. Có thể nhìn nhận cách tác động của Ngài vào sự tiến hóa với một sự khôn ngoan siêu vượt và đưa mọi loài tới sự viên mãn của nó.

Kết luận

Việc bàn về sự khả dĩ tồn tại một Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa của Darwin qua tác phẩm Nguồn Gốc Các Loài vốn đã tồn tại xưa nay nhưng chưa ngã ngũ. Vấn đề căn bản vẫn là tiếp cận quan niệm về sáng tạo hay cách Thiên Chúa can thiệp vào sự tiến hóa như thế nào.

Trong phạm vi bài tiểu luận này, người viết đã nỗ lực tìm về một khả dĩ cho sự tồn tại của một Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa của Charles Darwin với lối nhìn của Triết Học khi tiếp cận tác phẩm Nguồn Gốc Các Loài. Tác phẩm này được coi như cuộc cách mạng trong thế giới các nhà sinh học song song với tác động mạnh mẽ đối với thế giới quan của các tư tưởng gia hiện đại. Sự ra đời của thuyết tiến hóa đã giúp cho khoa học đối thoại với tôn giáo hơn. Một mặt, tác phẩm củng cố thêm nhận định của các nhà Duy vật về xác tín của mình, nhưng mặt khác, nó cũng thúc đẩy các nhà hữu thần khát khao tìm kiếm một Thiên Chúa với sự trợ giúp về mặt lý trí của khoa học. Với nguyên lý chọn lọc tự nhiên, thuyết tiến hóa chưa đủ thuyết phục để hoàn toàn từ chối hay một cơ sở quá vững chắc để chứng minh sự tồn tại của Thiên Chúa.

Dẫu có những giới hạn trong nguyên lý chọn lọc tự nhiên, nhưng rõ ràng Darwin đã đóng góp phần mình qua việc đưa ra một lối giải thích về sự phát triển của các loài trên thế giới. Chính khắc khoải tìm ý nghĩa thực sự của tiến hóa đã dẫn tới một sự hợp lý cần thiết có sự hiện diện của Thiên Chúa trong công cuộc tạo dựng và vận hành vũ trụ. Để có thể khách quan hóa điều này, đòi hỏi một lối nhìn về sáng tạo đối thoại và mở ra giữa khoa học và tôn giáo. Nơi đó, có sự gặp gỡ và bổ túc cho nhau giữa hai nhà khoa học trứ danh. Nói một cách ví von, Darwin đã hình thành thuyết tiến hóa như một tiếng mở ngỏ, thì Chardin sau đó gần một thế kỷ đã trả lời. Những vấn nạn đặt ra về vai trò của thượng đế trong tiến trình hình thành các loài được Chardin đáp trả bằng những suy tư dựa trên viễn đích của tạo vật. Thiên Chúa có thể tạo ra thế giới ngang qua luật, và luật đó có thể là luật của tiến hóa mà Darwin đưa ra như một giả thuyết.[52] Nơi thuyết tiến hóa, có thể nhìn nhận một Thiên Chúa ẩn mình, Ngài tạo nên mầm sống và vận hành các loài theo những định luật, có thể có chọn lọc tự nhiên. Ngài là trung tâm của tạo hóa và đưa dẫn tiến hóa đi đến trật tự của các loài.

Bàn về Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa, có quá nhiều vấn đề đặt ra; những khía cạnh khác nhau sẽ tồn tại những quan điểm khác nhau. Chính Darwin cũng từng khẳng định sự tồn tại những khó khăn và thú nhận sự mù tịt của bản thân về nhiều khía cạnh trong tiến hóa.[53] Nhưng có thể nói, chính những điều mù tối ấy lại là bằng chứng cho thấy một Thiên Chúa đứng đằng sau tất cả. Nhưng cũng chính điều mập mờ ấy che khuất đi một Thiên Chúa tồn tại, để rồi có người cho rằng chẳng hề có Thiên Chúa nào trong sự phát triển của vũ trụ này. Qua việc khảo sát thuyết tiến hóa dưới lối nhìn triết học, dựa trên suy tư của các nhà tư tưởng, người viết thấy hợp lý hơn nếu tin rằng có Thiên Chúa trong thuyết tiến hóa của Darwin. Khoa học vẫn trên đà tiến bộ, học thuyết tiến hóa vẫn tiếp tục được xây dựng và củng cố bởi những phát kiến mới, do đó, sự tồn tại và hình thức tồn tại của Thiên Chúa vẫn tiếp tục là vấn đề nên và đáng được suy tư.

Nguồn: https://sjjs.edu.vn/

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ayala, Francisco J. Darwin’s Gift to science and Religion. Washington: Joseph Henry Press, 2007.

BIRX, H. James. “Interpreting evolution: Darwin, Nietzsche, & Teilhard De Chardin.” The Journal of International Civilization Studies, Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi I, no. II (winter 2016): 23-26.

Caruana, Louis. Darwin and Catholicism: the Past and Present Dynamics of a Cultural Encounter. Edited by Luois Caruana. New York: T&T Clark, 2009.

Chardin, Teilhard de. Hiện tượng con người. Translated by Đặng Xuân Thảo. Hà Nội: Nhà Xuất Bản Tri Thức, 2014.

Chardin, Teilhard. The divine Milieu. 2001.

Darwin, Charles. Nguồn gốc các loài. Translated by Trần Bá Tín. Hà Nội: NXB Tri Thức, 2009.

Geisler, Norman L. Philosophy of Religion. Zondervan public house , 1974.

Hick, John H. Philosophy of Religion. 4. New Jersey: Prentice-Hall, 1990.

Miller, K.R.A. Finding Darwin’s God. New York: Harper Collins, 1999.

Millstein, Roberta L. “”Evolution”, Fall 2017 Edition), (ed.), ,.” Edited by Edward N. Zalta. The Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2017.

Ruse, Michael. Darwinism and its discontents. New York: Cambridge University Press, 2006.

Sarkar, Sahotra. Doubting Darwin? Creationist Designs on Evolution. Blackwell Publishing Ltd, 2007.

Shanks, Niall. God, the devil, and Darwin : a critique of intelligent design theory. New York: Oxford University Press, 2004.

Zack, Naomi. The handy philosophy answer book. Detroit: Visible Ink Press, 2010.

[35] X. Nguồn gốc các loài, 110, 451, 453, 457.

[36] X. John H. Hick, Philosophy of Religion (New Jersey: Prentice-Hall, 1990), 9.

[37] X. Michael Ruse, Darwinism and its discontents, 277.

[38] Ibid., 278

[39] X. H. James BIRX, Interpreting evolution: Darwin, Nietzsche, & Teilhard De Chardin, 28.

[40]X. Naomi Zack, The handy philosophy answer book, 307.

[41] X. Chardin, Hiện tượng con người, 524.

[42] X. Teilhard de Chardin, Hiện tượng con người,32.

[43] Ibid., 33

[44] Ibid., 63,64

[45] X. Louis Caruana ed., Catholism and Darwinism, 68. Trích “The Energy of Evolution”, in: Activation of Energy, 385.

[46] Nguồn gốc các loài, 95.

[47] X. Naomi Zack, The handy philosophy answer book, 251.

[48] X. Teilhard de Chardin, The Divine Milieu, 114.

[49] X. Michael Ruse, Darwinism and its discontents, 288.

[50] X. Teilhard Chardin, The divine Milieu , 25.

[51] Miller, K.R., Finding Darwin’s God (New York:Harper Collins, 1999), 252.

[52] X. Michael Ruse, Darwinism and its discontents, 288-289.

[53] X. Darwin, Nguồn gốc các loài, 120, 275, 441, 442, 447.