Bàn về đạo đức vị Quân vương trong tư tưởng của Machiavelli
Trần Văn Anh ·
· Luận Văn Triết Học
“Vì lợi ích chung, tôi đã quyết định đi theo con đuờng mà chưa ai khám phá”[1], Machiavelli đã viết như thế trong lời nói đầu của cuốn “Discourses on Livy”. Dường như, đó cũng là con đường mà Machiavelli sẽ bước đi khi ông bàn về những phẩm chất đạo đức của vị Quân vương trong thuật trị nước. Vì hướng đi này, sau khi qua đời, hậu thế đã tốn không biết bao nhiêu giấy mực để tìm hiểu thực hư về chiều kích đạo đức mà ông muốn diễn tả. Hai thái cực lớn nổi lên, một bên đi đến thái độ cực đoan và quy kết, đến nỗi gán cho cái tên Machiavelli là một “con quỷ dữ, kẻ lừa đảo”, trùng với cái tên Machiavellian. Lý do là, nhóm người này cho rằng, ông đang cố gắng cổ xúy tinh thần phi đạo đức và tạo ra một tay bạo chúa[2]. Ở một thái cực khác, một số người xem đạo đức của Machiavelli không là một sự hướng dẫn sai lầm. Đúng hơn, ông chỉ đang miêu tả những gì diễn ra rất thực trong bản chất hay thay đổi của con người, vì thế nơi cách cai trị của Quân vương, cần phải có một số phẩm tính khác biệt[3]. Tuy nhiên, dẫu ở thái cực nào, người ta vẫn phải chấp nhận rằng, Machiavelli đang cho thấy việc tham gia vào chính trị cũng giống như tham gia vào một trò chơi. Một khi ai đó đã đồng ý tham gia vào cuộc chơi, anh ta nhất định phải theo quy luật đã đặt ra. Nếu không, hoặc anh sẽ bị thua hoặc sẽ bị loại ra khỏi cuộc chơi. Vì lẽ đó, bậc Quân vương phải thủ đắc một số phẩm chất đạo đức xem chừng như lạ thường và ngược đời, nhưng lại phù hợp với bối cảnh của “cuộc chơi”. Tuy nhiên, có thực sự đơn thuần là Machiavelli chỉ giới thiệu một chuỗi những phẩm chất đạo đức như thế hay ông đang nói cho chúng ta một điều gì đó tế nhị hơn? Liệu chăng nền đạo đức của Machiavelli có đi chệch ra khỏi nền đạo đức của các nhà triết học cổ đại và đạo đức tôn giáo? Thật, mấu chốt của những cuộc tranh luận ấy nằm trong chính là hạn từ “Virtù” mà Machiavelli đã nhiều lần đề cập đến trong tác phẩm của mình.