Bốn tình yêu và hiện tượng đẩy thuyền của văn hóa đại chúng Trong Bốn tình yêu, C. S.
Trong Bốn tình yêu, C. S. Lewis cho rằng tình bạn (Philia) là một dạng tình yêu đang dần bị đánh mất trong thế giới hiện đại. Ông viết: “To the Ancients, Friendship seemed the happiest and most fully human of all loves; the modern world, in comparison, ignores it.” (“Đối với người xưa, tình bạn dường như là tình yêu hạnh phúc nhất và đầy tính nhân văn nhất; thế giới hiện đại, ngược lại, lại lãng quên nó.”) Theo Lewis, tình bạn không phải là một nhu cầu sinh học hay xã hội bắt buộc như tình thân (Storge) hay tình yêu lãng mạn (Eros), mà là sự tự do giữa những tâm hồn đồng điệu. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, nó bị xem nhẹ và thường bị hiểu lầm thành tình yêu lãng mạn nếu quá thân thiết. Điều này có thể thấy rõ qua hiện tượng “đẩy thuyền” trong văn hóa đại chúng, chẳng hạn như cách người hâm mộ nhìn nhận mối quan hệ giữa Na Tra và Ngao Bính trong Na Tra: Ma Đồng Giáng Thế (2019). Dù hai nhân vật này chia sẻ một tình bạn sâu sắc, cùng vượt qua định kiến và số phận, nhiều người vẫn diễn giải sự gắn kết của họ theo hướng Eros thay vì Philia. Lewis đã cảnh báo về xu hướng này: “Those who cannot conceive Friendship as a substantive love but only as a disguise or elaboration of Eros betray the fact that they have never had a Friend.” (“Những ai không thể hình dung tình bạn như một tình yêu đích thực mà chỉ coi nó như một dạng cải trang hay biến thể của Eros đang bộc lộ một sự thật rằng họ chưa bao giờ có một người bạn thực sự.”) Việc áp đặt yếu tố lãng mạn lên mọi mối quan hệ phản ánh đúng điều mà Lewis lo ngại—rằng chúng ta đang đánh mất khả năng trân trọng tình bạn thuần khiết, một trong những tình yêu đẹp nhất mà con người có thể trải nghiệm.
P/s: Tranh luận ngoài lề, có người cho rằng chỉ có 2 loại tình yêu là Philia và Eros theo Plato, mình đã phản hồi lại luận điểm đó như sau:
Sẵn tiện tranh luận liệu rằng chỉ có 2 loại tình yêu Eros và Philia hay 4 loại tình yêu thì mình muốn làm rõ hơn 1 tí về một dạng tình yêu Agape love. Tình yêu này dịch thành caritas/charity. Charity thường dịch là thiện nguyện hay từ thiện ở VN. Tổng luận thần học dịch nó là đức mến, đây là một dạng tình yêu, cũng là một dạng đức hạnh(virtué). Nói về virtue ta phải đá sang một ít về quan niệm đức hạnh của người Hy Lạp về thế nào là đức hạnh. Trong Euthypro, Socrates hỏi Euthypro thế nào là piety(sùng kính, nghĩa hiện đại là lòng mộ đạo), Euthypro trả lời rằng đó là làm hài lòng các chư thần. Ta lại phải nên nhớ rằng Hy Lạp theo hệ thống đa thần nên có nhiều vị thần khác nhau. Vì thế Socrates vặn lại rằng các chư thần đâu có đồng thuận với nhau về thế nào là piety, có thần thích điều này có thần thích điều khác, nói thẳng ra là có rất ít điều mà có thể làm hài lòng tất cả vị thần. Kể thêm rằng, khi xưa để nâng cao sĩ khí cho quân lính, người ta thường nói rằng cuộc chiến được ban phức lành, được ân sủng bởi các vị thần. Nếu thắng thì đó là do ý chí của các thần còn thua là do bị thất sủng. Nhưng đôi khi người ta cũng thấy sự bế tắc trong các cuộc chiến dường như thua chắc, nên tướng lĩnh ép buộc các binh lính mình "thề độc" nhân danh các vị thần rằng không được hèn nhát, không được bỏ chạy nếu không sẽ bị giết chết. Nhưng khi thề cũng đồng nghĩa là nếu bỏ chạy tức sẽ làm các vị thần nổi giận. Đây là quan điểm về virtué của thời xưa. Nhưng khi chuyển sang độc thần giáo, ta không cần phải quan tâm đến tính khi thất thường của các vị thần, giờ đây chỉ có một vị thần duy nhất. Vị thần ấy yêu thường tất cả nhân loại và nhân loại cũng yêu ngài. Đó là agape love theo Aquinas, một dạng tình cảm cao cả hơn so với Philia. Đây là một dạng tình yêu mà theo diễn giải là một tình cảm không đòi hỏi, không vị kỷ(selfless), không cần cảm tình(affection), không do đam mê, dậy cảm(passions) hướng đến tất cả mọi người. Hay nó chính là câu trả lời cho Socrates, nó vừa cao cả vì tự nó và vừa cao cả vì nó làm hài lòng Thiên Chúa và nó chính là đức hạnh ngày xưa. Philia nếu hướng đến một vài người bằng hữu thân thuộc, muốn điều tốt lành cho họ thì giờ nó muốn điều tốt lành cho tất cả. Nếu storage love(tình thân) là tình yêu thuộc về bản năng, tự nhiên muốn kết nối với những người thân thương ruột thịt thì philia là một hành động tự do lựa chọn vì muốn điều tốt lành cho người mình yêu thương và agape love là thứ tình cảm không chỉ dành điều đó cho người mình yêu thương mà dành cho tất cả, sẵn sàng hy sinh cho người khác. Đó là một mạch dài tư tưởng phương Tây, do đó nếu bạn thấy tại sao fraternity(tình bằng hữu) đôi khi được dịch là tình bác ái, tình yêu tha nhân. Hoặc như một bài trước của mình bàn về từ liberality(tính hào phóng đồng thời là sự tự do lựa chọn).
Cr: Nyxar