HÓA THÂN Tác giả: Franz Kafka Vào thế kỷ XVIII và XIX, nền văn minh Tây phương rơi vào một trạng thái được…
Tác giả: Franz Kafka
<strong>Vào thế kỷ XVIII và XIX, nền văn minh Tây phương rơi vào một trạng thái được gọi là “cơn say duy lý”. Với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, họ lạc quan quá mức về năng lực của con người, về bản chất con người, cho rằng con người có thể tạo ra được một “địa đàng trần gian” (utopia), mở ra một Thời Đại Vàng mới (Golden Age) bằng sức của riêng mình. Thế nhưng, vào thế kỷ XX và XXI, người Tây phương tỉnh khỏi cơn say đó và phải đối đầu với thực tại đầy phi lý. Những phương tiện khoa học kỹ thuật phong phú làm đời sống con người được đầy đủ hơn, sung sướng hơn, những mô hình xã hội tưởng chừng như lý tưởng, lại làm đánh mất những tương quan lành mạnh của con người, tách rời con người ra khỏi những mối liên hệ với xã hội, với bản thân và với cái Vô Hạn là Thiên Chúa, tạo nên cảm giác cô đơn, cảm giác thiếu vắng ý nghĩa cuộc sống của con người hiện đại. Kiệt tác “Hóa Thân” (Die Verwandlung) của văn hào Franz Kafka miêu tả tuyệt vời thực trạng đó trong xã hội công nghiệp của ông vào đầu thế kỷ XX, cũng như thời hiện đại bây giờ.</strong>
<strong>Tác phẩm mở đầu bằng một trong những câu mở đầu kinh điển nhất lịch sử văn học:</strong>
<strong>“Một sáng tỉnh giấc băn khoăn, Gregor Samsa nằm trên giường thấy mình biến thành một con côn trùng khổng lồ.”</strong>
<strong>Chỉ qua một câu văn với góc nhìn thứ ba của nhân vật chính Gregor Samsa, Kafka đã đưa người đọc vào thế giới văn chương của ông: một thế giới siêu thực nơi thực tại và sự kỳ ảo đan xen lẫn nhau. Sau khi bị biến thành một con côn trùng khổng lồ một cách bất ngờ, điều đầu tiên mà nhân vật chính của chúng ta nghĩ tới không phải là sự thay đổi đó mà là công việc là một nhân viên bán hàng của mình:</strong>
<strong>“Mình chọn chi cái nghề rất đỗi nhọc nhằn này! Chạy rông hết ngày này sang ngày khác. Một công việc còn khó chịu hơn cả chuyện bán buôn ở cửa hàng và bực mình nhất là cứ phải liên tục di chuyển, cứ phải lo lắng chuyện đổi tàu, chuyển ga, ăn uống thất thường, gặp đâu ngủ đấy, lúc nào cũng phải làm quen với những kẻ tình cờ gặp gỡ để rồi không bao giờ nhìn thấy mặt lần thứ hai, không bao giờ trở thành bạn hữu thân tình. Quỷ tha ma bắt cái nghề này đi!”</strong>
<strong>Ta có thể có được góc nhìn đầu tiên về cuộc sống của Gregor trước khi anh ta hóa thân thành con côn trùng: một cuộc sống đầy tách biệt, xa lạ với xã hội, gia đình, người khác. Anh ta không thích công việc của anh, nhưng vì là người kiếm tiền chính cho gia đình, anh phải chấp nhận công việc đó. Anh ta không bao giờ đi ra ngoài vào buổi tối mà chỉ ở nhà nằm trong phòng. Cuộc sống của Gregor là một lối sống phổ biến trong xã hội hiện đại, đặc biệt nơi người trẻ: vẫn luôn là cái vòng lặp sáng dậy, đi làm, về nhà, đi ngủ và cứ vậy. Việc gặp gỡ nhau ngoài xã hội không phải là để kết bạn mà chỉ là vì công việc, vì xã giao. Trong xã hội hiện đại, người ta đối xử với nhau dựa trên chức năng, sự hữu dụng chứ không phải dựa trên phẩm giá nhân vị của mỗi người. Sự chuyên môn hóa trong công việc tuy khiến năng suất lao động tăng lên, nhưng lại khiến cho sản phẩm và người lao động tách rời lẫn nhau, khiến cho người lao động không tìm được niềm vui và ý nghĩa của công việc. Chính những điều đó, khiến cho xã hội hiện đại, tuy đầy đủ vật chất, nhưng lại cực kỳ thiếu vắng giá trị tinh thần. Xã hội đó khiến con người ta cảm thấy cô đơn, trống vắng.</strong>
<strong>Tình trạng xa lạ với xã hội đó của Gregor càng được tăng thêm khi anh biến thành một con côn trùng không thể kiếm tiền cho gia đình. Khi câu chuyện tiếp tục diễn biến, gia đình anh, đặc biệt là mẹ anh và em gái anh, tuy vẫn coi anh là con người, vẫn chăm sóc anh và hi vọng anh sẽ trở lại bình thường để tiếp tục chăm sóc gia đình, nhưng dần dần họ coi anh như là một gánh nặng, không còn coi anh là con người nữa. Câu nói đầy lạnh lùng của Grete, em gái Gregor: “Giá như NÓ có thể hiểu được chúng ta…” mới thực sự khiến người đọc cay đắng và chạnh lòng làm sao! Ôi những điều mà ta luôn tưởng là quý giá nhất, bền vững nhất như gia đình, qua ngòi bút đầy lạnh lùng của Kafka, xem ra mới mỏng manh làm sao. Độc giả khi đọc tác phẩm dường như có cảm giác bị chất vấn rằng liệu khi ta ở trong địa vị người thân của Gregor, ta sẽ đối xử với Gregor thế nào. Không ai có thể tự tin đưa ra câu trả lời! Thế mới thấy cái quan niệm “sống tốt là được” mà người đời vẫn hay dùng để “ru ngủ” nhau là ngớ ngẩn thế nào! Như thế nào là “sống tốt”? Liệu con người có thực sự “sống tốt” với nhau không, khi những rào cản ngăn con người làm điều xấu bị cởi bỏ, khi người khác không còn giá trị với ta, khi người khác là gánh nặng của ta?</strong>
<strong>Ngoài sự xa lạ với xã hội, Gregor khi trở thành côn trùng còn trở nên xa lạ với bản thân anh. Anh ta có ý thức của một con người nhưng bị “cầm tù” trong thân xác của một con côn trùng và điều này tạo nên một sự khủng hoảng danh tính cho anh ta: liệu anh ta có còn là một con người? Sự khủng hoảng danh tính ở Gregor, sự xa lạ với chính bản thân anh khi biến thành bọ, khiến cho độc giả không ngừng suy nghĩ về con người hiện đại ngày nay. Những người đồng tính, đặc biệt là những người phiền muộn giới (*) cảm thấy xa lạ với cơ thể sinh học của họ; những người bị bố mẹ bạo hành từ thuở bé cảm thấy xa lạ với bản thân, cảm thấy bản thấy vô giá trị; những người đứa trẻ con nhà di dân xa lạ với chính dòng máu của họ... Những vấn đề đó xảy ra khắp nơi trong xã hội hiện đại và thực sự khó có thể tìm ra giải pháp và một câu trả lời thích đáng cho những vấn đề đó.</strong>
<strong>Và sự xa lạ cuối cùng của Gregor trong tác phẩm mà Kafka miêu tả chính là sự xa lạ với cái vô hạn. Bối cảnh của tác phẩm chủ yếu diễn ra ở căn phòng của Gregor và gia đình anh, một môi trường khép kín và chật hẹp. Điều này ẩn dụ cho xã hội hiện đại ngày nay. Con người ta sống trong các thành phố lớn, nơi mà ta thấy hằng ngày những công trình của con người như những tòa nhà cao tầng, đường xá, xe cộ,... Nơi sinh hoạt của con người hiện đại chủ yếu là những bức tường của nhà mình và không có không gian chiêm ngắm những kỳ công vĩ đại của Thiên Chúa trong tự nhiên. Con người như bị nhốt trong một cái lồng do họ tạo ra vậy. Chính vì điều này mà con người ta mất dần đi cảm thức về cái vô hạn, điều vượt lên trên thế giới vật lý và thế giới thường nghiệm. Đó có lẽ là lý do vì sao mà niềm tin vào tôn giáo ngày càng suy giảm trong thế giới hiện đại. Tuy vậy, nỗi khát khao về cái vô hạn vẫn ẩn sâu trong mỗi con người. Đó là lý do vì sao càng ngày mà con người càng cảm thấy cuộc sống này vô nghĩa nhiều hơn. Gregor, sau khi hóa thân, dần dần nhận thức được sự phi lý của cuộc sống anh đang sống, sự xa lạ của anh với xã hội, với bản thân, với cái vô hạn, bắt đầu tìm cho mình ý nghĩa của cuộc sống, tìm cho mình chỗ đứng của anh trong cái thế giới này. Mình rất thích hình ảnh anh ta hướng ra ngoài cửa sổ. Hành động đó của anh chứng tỏ khát khao muốn thoát ra khỏi cái thế giới phi lý anh đang sống, cái nhà tù đang giam hãm anh. Và rồi khi anh nghe được tiếng đàn violin của Grete, khoảnh khắc mà anh được cảm nếm cái vô hạn, anh ta tìm được ý nghĩa cuộc sống của chính bản thân mình. Anh ta dành một tình yêu lớn lao cho gia đình anh, sẵn sàng hi sinh, mặc cho gia đình anh đối xử tệ với anh, để gia đình anh được giải thoát, được bắt đầu một cuộc đời mới.</strong>
<strong>“Hóa Thân” thực sự là một tác phẩm xuất sắc. Nó đã mở ra cho chúng ta thấy sự phi lý của thế giới hiện đại và những vấn đề của nó. Thế giới hiện đại, tuy khiến con người đầy đủ về mặt vật chất, lại không thể thỏa mãn mặt tinh thần của con người, khiến cho con người luôn cảm thấy cô đơn, xa lạ. Và có lẽ chỉ có một cú chạm từ cái vô hạn là Thiên Chúa, như khi Gregor nghe được tiếng đàn của em gái, thì mới có thể giải thoát ta khỏi những cái lồng mà xã hội hiện đại dựng nên.</strong>
Cr: Victor Dostoevsky