NHÀ KHỔ HẠNH VÀ GÃ LANG THANG Tác giả: Hermann Hesse Đây là quyển tiểu thuyết của Hermann Hesse mà có vẻ chất…
Tác giả: Hermann Hesse
Đây là quyển tiểu thuyết của Hermann Hesse mà có vẻ chất lượng tiểu luận của ông cao hơn các tính chất nghệ thuật của văn chương rất nhiều, dẫu cho tiểu thuyết này viết về nghệ thuật và có tính thẩm mỹ ngôn từ đáng ngưỡng mộ.
Trong hệ thống siêu hình học cổ điển, con người bị mâu thuẫn bởi hai lối nhận thức là lý tính (lý trí, trật tự, quy luật) và cảm tính (bản năng, cảm xúc, vật chất), ở đây là hai cuộc đời của hai người bạn Huyền Minh và Đan Thanh. Nếu như con đường của Huyền Minh là con đường của người cha, của suy tư, là những cái trừu tượng, là tỉnh thức giữa hoang hoải sa mạc thì con đường của Đan Thanh là sự sống tròn đầy, là ngủ mê trên lòng mẹ - con đường mà anh dành cả đời để đi tìm lại theo tiếng gọi của người mẹ đã lãng quên trong ký ức tuổi hoa niên, sau khi được Huyền Minh đánh thức.
Hành trình lang bạt với bao mật ngọt hoa trái lẫn nước mắt của những cuộc phiêu lưu tình ái, máu và bạo lực, đầy sự sống lẫn tràn lan chết chóc là hành trình mà Đan Thanh đi qua những cực điểm của đời sống – khoái lạc và đau khổ, lý trí và xúc cảm, để rồi trong một lần tình cờ bị rung động tột độ bởi một tác phẩm nghệ thuật, chàng tìm thấy mầm mống cứu rỗi. Cuộc phiêu lưu của chàng chuyển sang cuộc dấn thân vào khám phá nghệ thuật. Với chất liệu sống phong phú, chàng đã có đầy đủ cơ hội thu nhặt một số kinh nghiệm về những gì mà cảm tính mang đến cho tâm hồn, Đan Thanh đã trực nhận được sâu xa bản thể của con người và nghệ thuật nảy sinh từ đó, như một sự thôi thúc sáng tạo để diễn đạt. Trong hành trình này, chàng khám phá thêm hàng loạt những điều mới, từ mâu thuẫn giữa hoài bão thực sự của nghệ sĩ so với thành tựu thế gian, giữa nuôi dưỡng “chất liệu” cho sáng tạo với cuộc sống tục luỵ, cho đến cách tâm thức con người cảm nhận về cái đẹp để rồi nhận ra điều cốt yếu nhất của tác phẩm là vẻ huyền bí.
Nghệ thuật là sự kết hợp của thế giới người cha và thế giới người mẹ, giữa linh hồn và máu thịt. Nhục thể vật chất ban đầu sẽ dẫn đến ý niệm trừu tượng hoặc ngược lại. Tác phẩm nghệ thuật thực sự cao đẹp không phải chỉ do tài khéo mà còn bao trùm bí ẩn muôn thuở như pho tượng Đức Mẹ, một khuôn mặt vừa âu sầu vừa tươi cười, biểu lộ nam và nữ tính, một sự hoà lẫn của bản năng trong lý trí. Nghệ thuật có thể hoà hợp những mâu thuẫn sâu đậm nhất trong bản chất đối nghịch nơi con người, và con đường nghệ nghệ thuật là con đường đi về phía người mẹ. Sự huyền bí ở người mẹ là tương phản tột độ: vừa sinh vừa tử, vừa yêu thương vừa bạo lực, vừa sức sống vừa hủy diệt. Khuôn mặt Người mẹ chứa an bình giữa cơn lửa, dung chứa mọi đối cực mà không triệt tiêu chúng. Con đường của người cha khắc nghiệt và vô cảm, khuôn mặt người cha trong cuộc đời biểu trưng cho tâm linh và ý chí, không phải nơi Đan Thanh an trú.
Dẫu vậy, nghệ thuật không chỉ là thiên khiếu mà đòi hỏi phải hy sinh chính sự tự do phóng túng bản năng cũng như chấp nhận một “tang chế”: dẫu cho có nỗ lực đưa cái “hình ảnh căn đế” đã vĩnh viễn hiện diện nơi tâm hồn nghệ sĩ để hiển lộ qua tác phẩm, vẫn luôn có những điều nghệ sĩ không hoàn tất được dù cho những người khác không thể thấy. "Chung cuộc những tác phẩm của chúng ta làm cho chúng ta cảm thấy hổ thẹn, chúng ta phải bắt đầu trở lại, và mỗi lần như vậy lại phải hy sinh, lại phải dâng hiến trọn mình.”
Dù câu chuyện kể về cuộc đời của Đan Thanh nhưng Huyền Minh luôn hiện diện xuyên suốt, bởi đây là hai kiểu nhân vật, tính cách và lối sống điển hình, mô típ mà phần đông ta có thể nghĩ đến cho kiểu người lý trí và cảm tính. Kể về người này cũng là đồng thời nói lên mặt tương phản hiện diện nơi người kia. Nếu như Đan Thanh là hành trình tìm và sống cuộc đời của mình, được cứu rỗi bởi nghệ thuật, thì Huyền Minh qua nghệ thuật của bạn, cũng nhờ nghệ thuật mà học được ý nghĩa cuộc đời sau khi thế giới kiên định vững chãi của chàng bị làm lung lay tận gốc. Bởi có Đan Thanh mà cuộc sống của Huyền Minh được phong phú khi chàng nhận ra tâm hồn mình khô cằn và thiếu vắng hương sắc tuyệt vời nhất của cuộc sống. Nhờ bạn mà tâm hồn chàng thêm rào rạt, và cũng trở nên nghèo nàn yếu đuối. Chàng đặt câu hỏi về cuộc đời trong sạch và đạo đức, với cái nhìn của Thượng Đế thì cuộc đời gương mẫu này có gì tốt đẹp hơn cuộc đời Đan Thanh? Với tình bạn là sợi dây xuyên suốt, đến cùng Huyền Minh đại diện cho trí tuệ, kỷ luật, chiều sâu nội tâm, nhưng nhân vật này cũng không thể “tự tồn” nếu không có phần đời sống sinh động, bão tố mà Đan Thanh đã can đảm dấn thân và chấp nhận trả giá. Họ giống như hai nửa của một con người, hai hình thái của một tồn tại, hai mặt soi chiếu nhau không thể tách lìa.
Hết thảy những trải nghiệm tuyệt diệu của cuộc đời phiêu lưu cùng hoa trái sự sống lẫn sự chết trong thiên nhiên, mùa màng, trong con người, cho đến những cảm nhận, suy nghĩ, nội tâm từng nhân vật đều được tác giả mô tả bằng những mỹ từ tuyệt hảo. Những tình tự, vui thú lẫn đớn đau xác thịt cho đến tinh thần, những giằng co, những tàn khốc, sự ngắn ngủi, mỏng manh, nỗi buồn, niềm cô đơn vô tận,… đều có phần trong tác phẩm, chỉn chu. Tưởng như ta có thể “tra cứu” mọi thứ về nghệ thuật, từ cách mà cảm xúc là nẻo đường dẫn đến tri kiến, cảm hứng và thôi thúc sáng tạo, cho đến nghệ thuật là chiếc cầu nối để hoà hợp lý tính với cảm tính, về hai thiên hướng lẫn những bi kịch và nguy cơ chực chờ, những tâm tư giữa thế tục của nghệ sĩ,… trong tác phẩm đồ sộ và hoa mỹ này. Rồi khi bức tranh lớn dần hoàn thiện, ta cũng dần hiểu được cách mà nghệ thuật cứu rỗi con người khỏi sự mong manh của kiếp phù du, dạy con người cách nhìn về khổ nạn cũng như đối mặt với cái chết. Hình tượng Người Mẹ đại thể xuất hiện xuyên suốt và dần rõ hình theo mạch truyện, vừa là ám ảnh, vừa là khát vọng. Đan Thanh đã đi từ cái riêng với khởi nguyên là người mẹ mà chàng yêu thương nhất trong đời, rồi cái “nhiều” là những người tình, người đàn bà đi qua đời chàng để quay về “một” khi nhận ra dung nhan bí mật của người Mẹ đại thể. Đó cũng là cách thức mà nghệ thuật cứu rỗi, hướng phận bất toàn của nhân loại về phía vẹn toàn.
Nhà khổ hạnh và gã lang thang giống một bức vẽ minh hoạ tuyệt xảo cho những tư tưởng về nghệ thuật của tác giả hơn là một bức tranh nghệ thuật - tự nó. Dẫu với những ngôn từ đẹp đẽ, tác phẩm mở ra một không gian để ta suy tư về bản chất của nghệ thuật và con người, nhưng tác giả đã giúp người đọc dễ dàng hình dung hầu hết những gì ông muốn truyền đạt. Có vẻ do chính lối nhị nguyên từ hệ thống siêu hình này mà Hesse dùng cách trên để tác phẩm vừa là giấc mơ của Huyền Minh - những cậu học trò, vừa là giấc mơ của Đan Thanh - những bóng hồng thấp thoáng. Quyển sách này rất nên đọc với những ai muốn hiểu về nghệ thuật cũng như có những giằng co nhị nguyên bên trong nội tâm, còn với những người có cái nhìn khác về thực tại sẽ thấy đây là một thứ nước ‘ngọt’, nhưng ‘nhạt’, vì họ có thể nếm nghệ thuật như một loại ‘nước cất’ với những dư vang cho cả tư duy lẫn tâm hồn trong một hoà quyện tinh tế, tự nhiên nhất từ cội nguồn của tồn tại mà không bị mắc kẹt bởi chiếc lưới siêu hình học trên.
Cr: méo