Chương 4 - Các Nguyên tắc trong Giáo huấn Xã hội của Giáo Hội - DOCAT - Học thuyết xã hội của người trẻ
Công ích, Nhân phẩm, Liên đới, Bổ trợ
Câu hỏi 84 – 111
với sự cộng tác của Christoph Krauss và Joachim Hüpkes
Tại sao chúng ta lại bàn đến bốn nguyên tắc chính của học thuyết xã hội; các nguyên tắc này được biện minh về mặt đạo đức và được đưa vào thực hành ra sao. Vì sao các nguyên tắc này lại đủ phẩm chất để có thể phân tích và cải thiện các điều kiện xã hội.
84. Những nguyên tắc của giáo huấn xã hội của Giáo hội Công giáo là gì?
85. Các nguyên tắc trên phối hợp với nhau như thế nào?
86. Tại sao chúng ta phải hành động theo bốn nguyên tắc trên?
88. Lợi ích chung xuất hiện như thế nào?
89. Chúng ta xử lý tài nguyên của trái đất như thế nào?
90. Có được phép giữ tài sản riêng không?
91. Những giới hạn của tài sản riêng là gì?
92. Việc chia sẻ của cải có những giới hạn nào?
93. Con người cần những loại của cải nào để có thể sinh lợi?
94. Công ích có ý nghĩa gì cho người nghèo?
95. Nguyên tắc bổ trợ có liên quan gì?
96. Nguyên tắc bổ trợ có áp dụng cho chính trị?
97. Nguyên tắc bổ trợ có ý nghĩa gì cho cá nhân?
98. Làm sao có thể chia sẻ trách nhiệm mà tránh sự phụ thuộc gây hại?
99. Sự tham gia có thể thể hiện như thế nào trong thực tế?
100. Nguyên tắc liên đới hàm chứa điều gì?
101. Tình liên đới có thể đi xa đến đâu?
102. Tình liên đới có thể được đưa vào thực hành ra sao?
103. Đối với người tín hữu, lý do sâu xa nhất của việc thực hành tình liên đới là gì?
104. Các nguyên tắc của học thuyết xã hội có phải là nền tảng duy nhất để xây dựng một xã hội tốt đẹp?
105. Những giá trị nào quan trọng trong học thuyết xã hội?
106. Tự do nghĩa là gì?
107. Tại sao trong đời sống xã hội, chúng ta cần sự thật?
108. Công lý là gì?
109. Có những hình thức công bằng nào?
110. Đâu là nguồn gốc của những giá trị này?
111. Vì sao chỉ có công lý thôi thì chưa đủ?
Trích dẫn các văn kiện quan trọng của Giáo Hội
Rerum Novarum Gia đình như một ví dụ về sự bổ trợ
Nếu gia đình thấy mình rơi vào tình trạng đau buồn, hoàn toàn thiếu lời tư vấn của bạn bè, và không có cách nào để gỡ rối, thì lúc đó gia đình rất cần sự trợ giúp của cộng đồng, vì gia đình là một phần của cộng đồng. Cũng vậy, nếu trong phạm vi gia đình xảy ra xung khắc nghiêm trọng về quyền lợi của các thành viên, các cơ quan công quyền phải can thiệp để buộc mỗi bên cho bên kia hưởng quyền lợi chính đáng. Đây không phải là chuyện tước đoạt quyền công dân, nhưng là đảm bảo và củng cố quyền lợi của họ cách đúng đắn và chính đáng. Thế nhưng nhà cầm quyền không được đi xa hơn; luật tự nhiên bảo họ phải dừng lại ở đây.
Giáo hoàng Lêô XIII, Thông điệp Rerum Novarum (1891), 11
Rerum Novarum Tài sản chung
Không chỉ có sự bất công, ai cũng thấy cả cái cảnh buồn nản và rối loạn trong mọi tầng lớp [của hệ thống xã hội chủ nghĩa], và cảnh công dân bị dồn vào lối sống nô lệ ngột ngạt và căm phẫn. Cánh cửa dẫn tới sự đố kỵ, công kích, bất hoà đã mở tung. Các nguồn của cải cũng sẽ cạn, vì không ai quan tâm gì đến chuyện áp dụng tài năng hay ngành nghề của họ; và sự bình đẳng lý tưởng mà dân chúng ôm ấp những giấc mộng êm đềm về nó, trên thực tế sẽ chỉ là sự san bằng hạ cấp tất cả mọi người vào một điều kiện sống suy đồi và khổ sở.
Giáo hoàng Lêô XIII, Thông điệp Rerum Novarum (1891), 12
Rerum Novarum Chức năng bổ trợ của Nhà nước, và công ích
Nhà nước không được bao biện cho cá nhân và gia đình, vì cả hai cần phải được hành động tự do, không bị cản trở, chừng nào mà hành động đó không đi ngược lại ích chung và lợi ích của người khác. Tuy vậy, nhà cầm quyền cũng cần tích cực đảm bảo an toàn cho cộng đồng và tất cả mọi cá nhân. Phải đảm bảo cho cộng đồng, vì sự gìn giữ này rõ ràng là việc của chính quyền cấp cao, điều này quá hiển nhiên đến mức sự an toàn của cộng đồng không chỉ là quy luật trên hết, mà còn là toàn bộ lý do tồn tại của chính quyền. Phải đảm bảo cho mỗi cá nhân, vì cả triết học lẫn Phúc Âm đều đồng thuận khi chỉ ra rằng đối tượng của chính quyền Nhà nước không được bao giờ là lợi ích của nhà cầm quyền, mà là lợi ích của những người đã chọn họ lên nắm quyền.
Giáo hoàng Lêô XIII, Thông điệp Rerum Novarum (1891), 28
Centesimus Annus Nền tảng: Sự liên đới xuất phát từ tình yêu
Điều chúng ta ngày nay gọi là nguyên tắc liên đới… rõ ràng là một trong những nguyên tắc căn bản của quan điểm Kitô giáo về sự tổ chức xã hội và chính trị. Đức Giáo hoàng Lêô XIII thường nhắc đến nguyên tắc đó bằng từ “tình thân hữu” – một khái niệm đã có trong triết học Hy Lạp. Giáo hoàng Piô XI đề cập đến nguyên tắc ấy với cụm từ tương đương về nghĩa là “tình bác ái xã hội”. Giáo hoàng Phaolô VI, đã mở rộng khái niệm này để bao hàm nhiều khía cạnh hiện đại của vấn đề xã hội, khi ngài nói đến nền văn minh tình yêu.
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (1991), 10
Centesimus Annus Nhà nước và các nguyên tắc xã hội
Chính quyền phải trực tiếp và gián tiếp góp phần để đạt đến những mục tiêu này [quyền lợi của giai cấp công nhân]. Một cách gián tiếp, theo nguyên tắc bổ trợ, bằng cách tạo ra những điều kiện dễ dàng cho tự do hoạt động kinh tế, điều này sẽ dẫn đến nhiều cơ hội để có việc làm và các nguồn của cải tích luỹ. Một cách trực tiếp và theo nguyên tắc liên đới, bằng cách bảo vệ những phần tử yếu kém nhất, đặt các giới hạn cần thiết trên quyền tự quyết của các đoàn thể có quyền quy định điều kiện lao động, và đảm bảo sự hỗ trợ tối thiểu cần thiết cho người thất nghiệp trong bất kỳ trường hợp nào.
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (1991), 15
Centesimus Annus Mạng lưới liên đới
Ngoài gia đình, những cộng đồng trung gian khác cũng có chức năng quan trọng và mang đến sức sống cho các mạng lưới liên đới. Những cộng đồng này phát triển như là những tập thể thật sự bao gồm những con người cụ thể và củng cố sức mạnh của mạng lưới xã hội, ngăn xã hội biến thành một khối vô danh không có tình người, thường xảy ra cách đáng tiếc như hiện nay. Chính trong sự liên đới với nhau trên nhiều cấp độ mà một con người sống được và xã hội trở nên “người” hơn.
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (1991), 15
Centesimus Annus Giáo huấn xã hội về đối thoại
Ngoài ra, giáo huấn xã hội của Giáo Hội còn có chiều kích quan trọng về liên ngành. Để đưa sự thật duy nhất về con người thấm nhập dễ dàng hơn vào những bối cảnh xã hội, kinh tế và chính trị khác biệt và không ngừng thay đổi, giáo huấn xã hội phải bước vào cuộc đối thoại với nhiều ngành khác nhau liên quan đến con người. Giáo huấn đón nhận những điều hay mà những ngành này đóng góp, đồng thời giúp các ngành mở ra tới chân trời rộng hơn, nhằm phục vụ cá nhân con người, đối tượng được nhận biết và yêu thương trong sự viên mãn của ơn gọi mỗi người.
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Centesimus Annus (1991), 59
Evangelium Vitae Chối bỏ sự liên đới
Trong khi bầu khí bất ổn về luân lý đang lan tràn được giải thích là do sự nhân rộng và tính nghiêm trọng của các vấn đề xã hội ngày nay, và kiểu giải thích đó đôi khi làm giảm nhẹ trách nhiệm của từng cá nhân, thì chúng ta cũng không thể chối bỏ sự thật rằng chúng ta đang phải đối diện với một hiện trạng có quy mô còn lớn hơn, có thể được mô tả như một cơ cấu thực thụ của tội lỗi. Đặc trưng của hiện trạng này là sự xuất hiện một nền văn hoá chối bỏ tình liên đới, và trong nhiều trường hợp, mang những dạng thức của một “nền văn hoá sự chết” đúng nghĩa. Nền văn hoá này được ủng hộ tích cực bởi những trào lưu mạnh mẽ về văn hoá, kinh tế, chính trị luôn khuyến khích ý tưởng về một xã hội quan tâm quá đáng đến tính thực dụng.
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, Thông điệp Evangelium Vitae (1995), 12
Caritas in Veritate Bác ái vượt xa công lý
Ubi societas, ibi ius [Ở đâu có xã hội, ở đó có luật pháp]: mỗi xã hội xây dựng hệ thống pháp luật của mình. Bác ái vượt xa công lý, vì tình yêu là cho đi, gửi tặng những gì là “của mình” cho người khác; nhưng tình yêu không bao giờ được phép thiếu công lý, vì công lý thúc đẩy chúng ta trao cho người khác những gì là “của người ấy”, những gì người đó xứng đáng lãnh nhận do sự hiện hữu của mình, hay bởi công việc mình làm. Tôi không thể “cho” những gì thuộc về tôi cho người khác mà trước tiên không chịu đưa cho người ấy những gì thuộc về họ theo lẽ công bằng. Nếu chúng ta yêu thương người khác với lòng bác ái, trước tiên chúng ta phải công bằng với họ… Một mặt, bác ái đòi hỏi công lý: sự công nhận và tôn trọng quyền lợi hợp pháp của mỗi cá nhân và mọi dân tộc… Mặt khác, bác ái trổi vượt công lý và kiện toàn công lý trong lý lẽ của trao ban và tha thứ. Thành đô trần thế được xây dựng không chỉ bởi mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ, mà còn vươn tới một mức độ rộng lớn hơn và cơ bản hơn, nhờ những mối quan hệ từ sự rộng lượng, lòng thương xót, và sự hiệp thông.
Giáo hoàng Bênêđictô XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (2009), 6
Caritas in Veritate Tình yêu, công lý, và công ích
Ước muốn công ích và nỗ lực hướng tới công ích, là một đòi hỏi của công lý và bác ái. Hành động cho công ích có nghĩa là, một mặt là phải quan tâm đến, và mặt khác, còn phải biết tận dụng toàn bộ các cơ chế quy định đời sống xã hội về mặt pháp lý, văn minh, chính trị, văn hoá, và với cách thức này polis, mới đạt được hình dạng của “thành phố”. Chúng ta càng đảm bảo sao cho công ích tương thích với những nhu cầu thật sự của người lân cận, thì tình yêu của chúng ta dành cho họ mới càng phát sinh hiệu quả nhiều hơn. Mỗi Kitô hữu được kêu gọi để thi hành đức bác ái này tương ứng với ơn gọi và mức độ ảnh hưởng mà người đó có thể vận dụng, trong thành phố (polis). Đây là con đường thuộc cơ cấu, mà chúng ta cũng có thể gọi là con đường chính trị – của bác ái, không kém ưu tú hay ít hiệu quả hơn so với kiểu bác ái mà tiếp cận trực tiếp người khác, nghĩa là ra ngoài sự vận hành của cơ chế phố thị (polis). Khi được tình bác ái tác động, sự dấn thân cho công ích sẽ có giá trị lớn hơn sự dấn thân theo lập trường thuần tuý thế tục và chính trị.
Giáo hoàng Bênêđictô XVI, Thông điệp Caritas in Veritate (2009), 7
Evangelii Gaudium Xây dựng cầu nối với tha nhân
Chủ nghĩa cá nhân thời hậu hiện đại và toàn cầu hoá ưu ái một lối sống làm suy yếu sự phát triển và bền vững của các mối dây liên hệ giữa con người, và làm biến dạng giềng mối gia đình. Hoạt động mục vụ cần làm nổi bật sự thật này là mối liên hệ của chúng ta với Cha Trên Trời đòi hỏi và khuyến khích một tình hiệp thông có tác dụng chữa lành, thúc đẩy, và củng cố các mối quan hệ giữa con người với nhau. Trong thế giới của chúng ta, đặc biệt ở một số quốc gia, những loại xung đột và chiến tranh khác nhau đang xuất hiện trở lại, tuy vậy các Kitô hữu chúng ta vẫn kiên vững trong ý hướng tôn trọng người khác, chữa lành các vết thương, xây dựng cầu nối, củng cố các mối quan hệ, và “mang gánh nặng cho nhau” (Gl 6,2). Cũng vậy, ngày nay nhiều tổ chức bảo vệnhân quyền và theo đuổi những mục tiêu cao quý đang được thành lập. Đây là dấu hiệu cho thấy nỗi khao khát của nhiều người muốn đóng góp vào sự tiến bộ văn hoá và xã hội.
Giáo hoàng Phanxicô, Tông huấn Evangelii Gaudium (2013), 67
Evangelii Gaudium Của cải nên phục vụ lợi ích chung
Tình liên đới là một phản ứng tự phát nơi những người nhận ra rằng chức năng xã hội của tài sản và mục đích phổ quát của vật chất là những thực tại quan trọng hơn chính của cải cá nhân. Quyền tư hữu tài sản được biện minh bằng nhu cầu bảo vệ và gia tăng của cải, để chúng có thể phục vụ công ích tốt hơn; vì lý do này, tình liên đới phải được thể hiện như một quyết định trả lại cho người nghèo những gì thuộc về họ. Niềm xác tín trên cùng những thói quen tương trợ, khi được đưa vào thực hành, sẽ mở đường cho những biến đổi về cơ cấu và khiến cho những biến đổi đó trở nên khả thi. Thay đổi cơ cấu mà thiếu những niềm xác tín mới và thái độ mới như trên, thì những cơ cấu đó sớm muộn cũng sẽ đổ vỡ nặng nề và vô hiệu.
Giáo hoàng Phanxicô, Tông huấn Evangelii Gaudium (2013), 189