Huyết nhục hiểu như là hiện tượng bão hòa theo quan điểm của Jean-Luc Marion (Phần 3)

Bài viết là sự nỗ lực trình bày quan điểm này của ông theo tiến trình ba phần chính. Trong phần một sau vài lời dẫn nhập, chúng tôi nhắm gợi lại một vài đường nét hiện tượng luận khái quát qua các gương mặt điển hình là Edmund Husserl cùng với chủ trương “quay về với sự vật”, Martin Heidegger (1889-1976) cùng với chủ trương “hiện tượng bộc lộ chính nó”; để cuối cùng nêu dẫn phương pháp hiện tượng mới mẻ của Marion được gọi là hiện tượng luận trao tặng (phenomenology of givenness). Tiếp đến chương 2 sẽ trình bày về sự phân biệt giữa thân xác và huyết nhục qua học thuyết nhị nguyên: xem thân xác tách biệt với tinh thần; và qua hiện tượng học: phân biệt giữa thân xác và huyết nhục; trong bối cảnh hiện tượng luận, huyết nhục cũng được xem như là nhân tố chung của mọi hữu thể. Sau khi đã làm rõ về hiện tượng luận là gì? Và huyết nhục trong dòng chảy hiện tượng luận, ở phần ba, chúng tôi sẽ đi vào quan điểm của Marion về huyết nhục được xét như là hiện tượng bão hòa; bắt nguồn từ mối tương quan nội tại, huyết nhục mang trong mình đặc tính tự-động-cảm-tác trực tiếp (auto-affection), và thuộc-ngã-tính (mineness) trong tác phẩm Being Given: Toward a phenomenology of givenness; tiếp theo là sự nhấn mạnh đến huyết nhục là sự trao tặng của cái tôi (ego) trong tác phẩm In excess: Studies of saturated phenomena ; Thứ đến, khi xét đến mối tương quan mở ra với thế giới, huyết nhục chịu tác động qua những thân thể vật chất (worldly bodies) và huyết nhục khác (other flesh) nhờ vào tính bị động (passivity) của huyết nhục trong tác phẩm The Erotic Phenomenon (2003); cuối cùng, chúng tôi cố gắng trình bày về mặc khải (revelation) xét như là hiện tượng bão hòa ở cấp độ thứ hai với hình mẫu là Đức Kitô.

HỌC VIỆN THÁNH GIUSE – DÒNG TÊN VIỆT NAM

Luận văn tốt nghiệp chương trình Triết Học

Học viên thực hiện: Giuse Phạm Công Hiếu, S.J.

Giáo sư hướng dẫn: Phaolô Đậu Văn Hồng

Tháng 03 năm 2021

Kết luận

Sau khi đã bàn về huyết nhục (flesh) theo quan điểm của Marion, người viết xin được nêu lên một vài nhận định xem như là lời kết:

Trước hết, xét về bước chuyển của hiện tượng luận, Husserl đã cố gắng sửa chữa những thái độ sơ cứng của những nhà “duy thiên” và “duy lý”. Hiện tượng luận bắt đầu với chủ trương “quay về với chính sự vật” nhằm để truy nguyên về với bản chất uyên nguyên của sự vật trước khi sự vật bị biến dạng bởi những tác động làm thay đổi bản chất của sự vật. Tuy vậy, sự vật có khi diễn tả không như chính nó là cho ý thức. Sự vật tiếp tục bị ẩn dấu nơi chính sự vật và con người; vì lẽ đó Heidegger phát triển một phương pháp hiện tượng mới mẻ với chủ trương “để cho hiện tượng tự tỏ lộ”. Hiện tượng tự tỏ lộ được xét đến trong mối tương quan giữa sự vật (hiện tượng) và chủ thể. Sự vật tự nó tỏ lộ cho chủ thể tiếp nhận và chủ thể tiếp nhận để cho những gì được tỏ lộ được tỏ lộ như chính chúng là. Chủ thể tiếp nhận mở ra và thông dự vào trong sự tỏ lộ của hiện tượng. Chủ thể tiếp nhận đồng thời mang thái độ tôn trọng sự tỏ lộ của hiện tượng và để cho hiện tượng tự tỏ lộ như chính nó là. Trong tiến trình nghiên cứu và phát triển hiện tượng luận, Marion đã khám phá ra bản chất uyên nguyên của hiện tượng, khác với Husserl và Heidegger đã nghiên cứu, khi bàn về sâu về sự trao tặng của hiện tượng (the phenomenology of givenness) qua tuyên bố “hiện tượng xuất hiện, trước hết nó phải trao tặng chính nó”. Từ đây, Marion đã đưa ra một khái niệm mới về hiện tượng bão hòa (saturated phenomena). Hiện tượng bão hòa là hiện tượng xuất hiện không bị điều kiện hóa vào trong cái tôi siêu nghiệm (transcendental ego) hay sự hiện hữu của Dasein nơi hữu-tại-thế. Nhưng hiện tượng bão hòa trao đi chính nó một cách tinh tuyền cho chủ thể tiếp nhận. Nơi đây, huyết nhục được trình bày là hiện tượng bão hòa. Hiện tượng huyết nhục được trao tặng một cách tinh tuyền và khởi nguồn từ chính nó trao cho con người. Huyết nhục là căn nguyên định hình nên con người và thế giới. Đồng thời, nó là điểm trọng yếu để phân biệt giữa con người và sự vật trong thế giới.

Thứ đến, khi xét về huyết nhục như là hiện tượng bão hòa theo mối tương quan, Marion đã nghiên cứu một cách kỹ lưỡng và sâu xa về hai chiều kích của huyết nhục. Chiều kích thứ nhất thuộc về đặc tính tự-động-cảm-tác trong huyết nhục; chính nhờ đặc tính tự-động-cảm-tác của huyết nhục mà con người có thể tri nhận được chính mình. Nhờ vào huyết nhục mà người ta mới có thể cảm nhận được chính cái mình cảm nhận và là cái tôi đầu tiên thiết định lên chính một cá nhân. Đồng thời, huyết nhục là điểm để cho con người là con người, phân biệt với những sự vật bên ngoài thế giới. Chiều kích thứ hai của huyết nhục thuộc về đặc tính tác động qua lại. Nhờ vào huyết nhục mà người ta có thể mở ra với thế giới để tiếp nhận thế giới. Đồng thời nhờ vào huyết nhục mà sự vật trong thế giới có ý nghĩa; vì lẽ sự vật trong thế giới không thể nào cảm nhận được chính nó, nó là thứ vô tri, hay dẫu cho nó có cảm giác (như những loài động vật) nhưng nó lại không thể cảm nhận được cái nó đang cảm nhận, nói cách khác nó không thể cảm nhận được chính nó. Trái lại, huyết nhục ở trong thế giới và mở ra với thế giới nên, sự vật trong thế giới có tương quan lẫn nhau, cảm nhận lẫn nhau qua huyết nhục. Hơn thế, thế giới không chỉ có một huyết nhục duy nhất nhưng là một tổng hợp huyết nhục. Nên mỗi huyết nhục lại mở ra để tác động và được tác động nhờ huyết nhục khác. Huyết nhục mở ra để tiếp nhận cái thiếu thốn, cái khao khát của huyết nhục; và chỉ có huyết nhục kia mới thực sự đón nhận huyết nhục này; đồng thời khi chính huyết nhục mở ra toàn bộ để tiếp nhận huyết nhục khác trong một mối tương quan không rào cản; nó cảm nhận trọn vẹn huyết nhục khác nhờ vào sự mở ra trọn vẹn trong mối tương quan giữa huyết nhục với nhau. Nhờ vào đó nó cảm nhận trọn vẹn cái huyết nhục của chính mình.

Thứ ba, việc mô tả huyết nhục của Marion được hiểu như là hiện tượng tuyệt đối theo mối tương quan, có lẽ đã gây khó chịu đối với người đọc. Quả thực đã có người phê bình tính chất không rõ ràng ở tư tưởng lúc ban đầu và sau này liên quan đến vấn đề huyết nhục của Marion.[94] Theo đó, ban đầu, Marion mô tả huyết nhục là hiện tượng tuyệt đối, bão hòa trong chính nó. Vì nó bão hòa trong chính nó, nên huyết nhục không cần chịu tác động bởi bất kỳ hiện tượng nào khác ngoài chính nó. Nói cách khác nó không cần có bất kỳ mối tương quan nào bên ngoài nó. Về sau, Marion đã bàn về đặc tính bị tác động hay tác động qua lại của huyết nhục qua đặc tính bị động của nó. Tuy vậy, bản thân chúng tôi không cho rằng Marion mập mờ hay nhập nhằng khi cho rằng huyết nhục là hiện tượng tuyệt đối, bão hòa trong mối tương quan. Huyết nhục, về mặt lý thuyết, không cần bất kỳ mối tương quan nào khác ngoài chính nó. Thế nhưng, nếu nói huyết nhục tồn tại nơi con người và chỉ con người mới có khả năng cảm nhận cái mình đang cảm nhận nhờ vào huyết nhục, thiết nghĩ huyết nhục cũng phải tác động và bị tác động bởi những sự vật bên ngoài thế giới và chính những huyết nhục khác. Một điểm có lẽ Marion đã tinh tế khai phá đó chính là dù bị tác động bởi những sự vật, hiện tượng bên ngoài bằng chính đặc tính bị động của huyết nhục, nhưng đó là vì huyết nhục tự mở ra để đón nhận sự tác động từ thế giới bên ngoài. Dù vậy huyết nhục cũng không đánh mất đi chính nó khi để cho sự vật bên ngoài tác động, nhưng nhờ có huyết nhục mà sự vật bên ngoài thế giới và huyết nhục khác lại có ý nghĩa, và vì thế con người lại có ý nghĩa hơn khi sống trong thế giới.

Thứ tư, khi bàn về mặc khải, triết gia Marion đã khéo léo giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình chỉ trong phạm vi khả tính thuần túy (pure possibility) và trong nội tại tính đã giảm trừ (reduced immanence) của sự trao tặng (givenness) chứ không đi nghiên cứu theo hướng chân lý mặc khải trong thần học. Quả thế, đã có những phê bình gay gắt về cách nghiên cứu hiện tượng luận của Marion và các nhà hiện tượng luận của Pháp sau này, không còn là hiện tượng học nữa, khi lấy Đức Kitô trong Kinh Thánh làm đề tài nghiên cứu.[95] Trong khi đó, người ta cho rằng, Thiên Chúa trong Thánh Kinh đáng ra không thuộc phạm trù của hiện tượng. Tuy nhiên, bằng cách giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình vào trong phạm vi khả tính có thể diễn ra của sự trao tặng, Marion phần nào đã trả lời cho những phê bình trên và đồng thời không “hạ giá” nghiên cứu hiện tượng luận mới mẻ của mình.

Hơn nữa, khi bàn về huyết nhục tồn tại trong thế giới này, vấn đề có thể nảy sinh đâu là điểm khởi và điểm kết của huyết nhục khi nó tồn tại ở trong thế giới này? Phải chăng, huyết nhục tự bản chất của nó là hiện hữu trong thế giới? Vì huyết nhục gắn liền với con người và cũng là điểm để phân biệt giữa con người với những thực tại khác bên ngoài thế giới, liệu chăng ngay khi con người hiện hữu thì huyết nhục đã hiện hữu? Hay huyết nhục có trước và định hình nên con người? Điều này vẫn chưa được làm sáng tỏ ít nhất với Marion khi bàn về huyết nhục xét như là hiện tượng bão hòa. Vấn đề thứ hai là đâu là điểm kết của huyết nhục? Tác giả Marion đã viện dẫn Đức Kitô như là đỉnh cao của huyết nhục theo mặc khải. Thế nhưng, khi bàn về mối tương quan giữa huyết nhục với nhau, liệu chăng những huyết nhục đều được mời gọi nên một với “Huyết Nhục Đệ Nhất”? điều này rất có thể xảy ra xét theo khả tính của mặc khải như cách nói của Marion. Lời mời gọi nên một với “Huyết Nhục Đệ Nhất” có thể vượt ra khỏi phạm vi thông thường của thế giới, nhưng lại có thể xảy ra ở một thế giới khác bên ngoài thế giới sống. Chính Đức Kitô đã là bằng chứng liên quan đến sự bão hòa vượt khỏi phạm vi thông thường của thế giới; có thể Ngài cũng đang mời gọi từng huyết nhục của con người tháp nhập vào trong chính “Huyết Nhục Đệ Nhất” vì chỉ có Huyết Nhục Đệ Nhất mới sẵn sàng dành chỗ cho mọi huyết nhục cư ngụ.

Xa hơn, với quan điểm của Jean-Luc Marion về huyết nhục (flesh) như một hiện tượng bão hòa (saturated phenomenon) phải chăng tìm thấy một nét tương đồng mở ra với đức tin Kitô giáo? Quan điểm về hiện tượng luận bão hoà của huyết nhục chứa đựng trong nó nhiều hơn những gì nó xuất hiện. Khi con người đối diện với nó, con người không thể nào tri nhận được hết nó. Thay vào đó, con người bị choáng ngợp bởi cái vượt lên trên tri giác và sự hiểu biết của con người. Cũng vậy, Đức Kitô đã mặc lấy huyết nhục (Ga 1,14) để ở với và ở cùng con người; để cảm nghiệm cái hữu hạn nơi con người và để con người có khả năng cảm nghiệm Ngài. Thế nhưng, con người chỉ có thể cảm nghiệm được Thiên Chúa qua sự mặc khải của chính Ngài cho con người và có thể cảm nghiệm được Thiên Chúa vô hình qua và trong cái hữu hình (flesh) khi và chỉ khi Thiên Chúa mở ra với con người để con người đi vào trong mối tương quan mật thiết với Ngài; và con người mở ra trọn vẹn để Ngài đi vào trong mình.

Cuối cùng, cần phải thừa nhận Jean-Luc Marion đã có những đóng góp tích cực trong việc suy tư về bản ngã con người. Những cách phân tích về huyết nhục của Marion phần nào làm sáng tỏ hơn phẩm vị của con người. Theo đó, Con người có một phẩm vị cao quý lên trên mọi sinh vật trên thế giới và khác biệt với thế giới; vì chỉ con người mới có huyết nhục. Hơn nữa, con người mang trong mình huyền nhiệm. Tính chất huyền nhiệm của con người qua huyết nhục ảnh hưởng rất nhiều nên nỗ lực sống của con người; đúng hơn, con người được mời gọi sống một cuộc sống cao quý, hơn là sống một lối sống “xoàng xĩnh” làm mất đi giá trị của con người.

Nguồn: https://sjjs.edu.vn/

Đọc Phần 1 Đọc Phần 2

[94] Mackinlay, Shane. Interpreting Excess: Jean-Luc Marion, Saturated phenomenon and Hermeneutics. (New York: Fordham University Press, 2010), 131.

[95] Dominique Janicaud, Jean-François Courtine, Jean-Louis Chrétien, Michel Henry, Jean-Luc Marion and Paul Ricœur. Phenomenology and theological turn – The French debate (New York: Fordham University Press, 2000), 4.