NÊN DỊCH DECLARATION LÀ TUYÊN NGÔN HAY TUYÊN BỐ?
Gần đây Bộ giáo lý Đức Tin của Tòa Thánh đã ra một văn kiện mới mang tên Dignitas infinita. Văn kiện này được xếp vào loại Declaration trong tiếng Anh, Déclaration trong tiếng Pháp, Declaração trong tiếng bồ, và Declaración trong tiếng Tây Ban Nha. Một số người dịch Declaration là tuyên ngôn và một số khác trong đó có tôi chọn dịch là Tuyên bố. Tại sao lại có sự khác biệt và không thống nhất trong cách dịch như thế? Đây là một câu hỏi rất thú vị. Tôi có nhận được một vài phản hồi từ một số bạn bè, nay xin giải thích rõ hơn về lựa chọn của mình để chúng ta cùng hiểu thêm.
Trước hết, phải nói rằng, cách dịch khác nhau sẽ dẫn đến cách hiểu khác nhau về tầm mức quan trọng của văn kiện này. Bản thân tôi thấy từ Tuyên ngôn mang tính chất nghiêm trọng hơn rất nhiều so với từ Tuyên bố. Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa:
Tuyên bố I đg. 1 Trịnh trọng và chính thức nói cho mọi người biết, Chủ toạ tuyên bố bế mạc hội nghị. Tuyên bố kết quả kì thi. 2 (cũ; kng.). Tuyên bố kết hôn (nói tắt), tổ chức lễ cưới. Hai người định thẳng sau tuyên bố, II d. Bản tuyên bố. Tuyên bố gồm năm điểm. Chính phủ ra tuyên bố.
Tuyên ngôn d. Bản tuyên bố có tính chất cương lĩnh của một chính đắng, một tổ chức. Bản tuyên ngôn độc lập. Rõ ràng có một sự khác biệt không hề nhỏ giữa Tuyên bố và Tuyên Ngôn, và vì vậy mà chúng ta cần chọn một cách hiểu phù hợp về văn bản này.
Cũng có người thắc mắc tiếng Anh chỉ có một từ là Declaration, tại sao khi dịch sang tiếng Việt lại có nhiều từ và nhiều sắc thái ý nghĩa khác nhau như vậy? Cái này tôi không rõ lắm, xin phải hỏi các nhà ngôn ngữ học. Tôi chỉ biết là khi dịch, chúng cố gắng làm sao chuyển tải được nhiều nhất có thể nội dung và ý nghĩa văn bản gốc. Chuyện này giống như tiếng Anh có từ phổ biến là Noodle, nhưng nếu nói trong tiếng Việt cho đúng và trúng, thì mình phải nói rõ là bún, phở, miến hay bánh canh. Sự phong phú mà từng ngôn ngữ chuyển tải được thì tùy thuộc vào từng loại ngôn ngữ.
Giờ đây, chúng ta cùng xem thử từ Declaration có các cách dịch khác nhau như nào:
Trong cuốn Từ điển Công giáo của Ban từ vựng công giáo, Ủy ban giáo lý Đức tin, Hội đồng giáo mục Việt Nam, định nghĩa về Tuyên ngôn như sau:
Tuyên ngôn: Declaratio, Declaration, Déclaration, EL 5’ (tuyên ngôn ) Tuyên(S): công bố; ngôn( 5’): lời, bản văn. Tuyên ngôn: lời hoặc bản văn công bố, bày tỏ quan điểm cho công chúng biết. Tuyên ngôn là văn kiện của công đồng, của các bộ thuộc Giáo Triều hay của hội đồng Toà Thánh bày tỏ lập trường, đường lối của Hội Thánh về những vân đề đang được tranh luận thuộc giáo thuyết hoặc luật lệ. Tuyên ngôn Dignitatis Humanae của Công Đồng Vaticano II về tự do tôn giáo; tuyên ngôn Euthanasia của Bộ giáo lý đức tín về cái chết êm dịu. Cũng có các tuyên ngôn chung ký kết giữa Hội Thánh Công Giáo Roma và các Giáo Hội khác hay giữa Đức Giáo Hoàng và vị lãnh đạo các Giáo Hội khác. Ví dụ tuyên ngôn chung của Hội Thánh Công Giáo và Liên hiệp giáo hội Tin Lành Luther về sự công chính hoá.
Trong khi đó, cuốn Từ điển Công giáo Anh- Việt của tác giả Nguyễn Đình Diễn thì định nghĩa:
Declaration: dt. 1. Sự tuyên bố, lời tuyên bố. 2. Sự công bố. 3. (Bản) Tuyên Nogon: Declaration on Christian Education Tuyên Ngôn về Giáo Dục Công Giáo (của Công đồng Vatican II) x. Nostra Aete, Gravissimum Educationis, Digitatis Humanae.
Từ điển này cũng nhắc đến gốc của động từ Declare: đgt. Tuyên bố, công bố -nh. Proclaim.
Tìm kiếm ở một số từ điển khác tôi nhận được các kết quả:
Từ điển Vdict: sự tuyên bố; lời tuyên bố to make a declaration tuyên bố a declaration of war sự tuyên chiến bản tuyên ngôn the Declaration of human rights bản tuyên ngôn nhân quyền sự công bố the declaration of the poll sự công bố kết quả bầu cử (thương nghiệp); (pháp lý) sự khai, lời khai; tờ khai (đánh bài) sự xướng lên
Từ điển Anh Việt của Cambrige thì chỉ có một ý nghĩa duy nhất:
Declaration noun /dekləˈreiʃən/ Add to word list a formal announcement sự tuyên bố a declaration of marriage/war.
Như vậy, ngoại trừ cuốn từ điển của Ban từ vựng, các từ điển khác có cách hiểu linh hoạt giữa Tuyên ngôn và Tuyên bố khi dịch Declaration sang tiếng Việt. Tùy bối cảnh phù hợp mà ta có cách nói khác nhau mà cân nhắc.
Tôi thấy có một vài tiêu chí để lựa chọn như sau:
Tuyên ngôn và tuyên bố đều là những lời khẳng định mạnh mẽ, nhưng có một số điểm khác biệt chính giữa hai khái niệm này:
1. Mục đích:
Tuyên ngôn: Thường được sử dụng để công bố một lý tưởng, nguyên tắc, hoặc niềm tin mới. Mục đích chính của tuyên ngôn là kêu gọi hành động hoặc gây ảnh hưởng đến dư luận.
Tuyên bố: Thường được sử dụng để thông báo về một sự kiện, quyết định, hoặc ý định. Mục đích chính của tuyên bố là cung cấp thông tin và làm rõ lập trường.
2. Tính chính thức:
Tuyên ngôn: Thường mang tính chính thức và trang trọng hơn, thường được đưa ra bởi các nhà lãnh đạo, tổ chức, hoặc nhóm người có ảnh hưởng.
Tuyên bố: Có thể mang tính chính thức hoặc không chính thức, tùy thuộc vào ngữ cảnh. Tuyên bố có thể được đưa ra bởi bất kỳ ai, bao gồm cả cá nhân.
3. Phạm vi:
Tuyên ngôn: Thường mang tính toàn cầu hoặc đại diện cho một nhóm lớn người.
Tuyên bố: Có thể mang tính toàn cầu, quốc gia, hoặc cá nhân.
Ví dụ:
Tuyên ngôn: Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ, Tuyên ngôn Nhân quyền
Tuyên bố: Tuyên bố tranh cử, tuyên bố phá sản, tuyên bố của công ty
Tóm lại:
Tuyên ngôn: Công bố lý tưởng, kêu gọi hành động, mang tính chính thức, toàn cầu.
Tuyên bố: Thông báo sự kiện, làm rõ lập trường, có thể chính thức hoặc không, mang tính toàn cầu, quốc gia, hoặc cá nhân.
Như vậy, xét về nội dung, mục đích, tầm mức, văn bản “Dignitas Infinita” của Thánh bộ giáo lý Đức Tin thuần túy là một văn bản trình bày quan điểm, nhận định về Tuyên Ngôn Quốc tế Nhân quyền từ góc nhìn của giáo hội Công giáo, chứ không đưa ra ý tưởng, nguyên tắc, hoặc niềm tin mới. Vì thế mà tôi nghiêng về cách dịch Declaration là Tuyên bố thay vì Tuyên Ngôn.
Giuse Vũ Đức Trung, CSsR