PHẨM GIÁ VÔ HẠN: LIỆU CON NGƯỜI CÓ THỰC SỰ SỞ HỮU? VỀ TUYÊN BỐ DIGNITAS INFINITA

Đã có rất nhiều phản ứng đối với tựa đề và dòng đầu tiên của tuyên bố mới nhất từ Bộ Giáo Lý Đức Tin có tên là Dignitas infinita. Dòng đầu tiên đó như sau: “Mỗi con người đều sở hữu phẩm giá vô hạn, được đặt nền tảng không thể xóa bỏ trong chính con người họ, điều này vượt lên trên mọi hoàn cảnh, trạng thái hoặc tình huống mà con người có thể gặp phải.”

Thoạt nhìn, tuyên bố cho rằng con người sở hữu phẩm giá vô hạn dường như không chỉ sai lầm nghiêm trọng mà còn là sự báng bổ. Chỉ có Thiên Chúa mới sở hữu phẩm giá vô hạn, và bất kỳ nỗ lực nào nhằm khẳng định rằng con người cũng sở hữu phẩm giá vô hạn đều bị coi là một kiểu thần học Tháp Babel, đặt ra một sự bình đẳng giữa các tạo vật và Đấng Tạo Hóa của họ, một loại bình đẳng ngẫu tượng, tự sùng bái bản thân.

Nhưng sự phẫn nộ này, tôi nghĩ, là sai lầm, và chính là do sự hiểu lầm về nội dung văn bản.

Từ ngữ có thể và luôn được sử dụng tương ứng với ngữ cảnh nhất định. Khi cùng một từ được sử dụng trong hai ngữ cảnh khác nhau, điều quan trọng là chúng ta phải hiểu liệu từ đó có được sử dụng theo cùng một cách chính xác trong cả hai ngữ cảnh hay không (nghĩa là đồng nhất), hay liệu nó có được sử dụng tương tự nhưng không hoàn toàn chính xác theo cùng một cách hay không (nghĩa là tương tự).

Cụ thể, nhiều thuật ngữ siêu hình và toán học có thể được sử dụng theo cách phụ thuộc vào ngữ cảnh. Herbert McCabe O.P. lưu ý rằng, trong phạm trù siêu hình, chúng ta có những từ phụ thuộc vào ngữ cảnh như “tốt” và “tồn tại”. Trong phạm trù toán học, chúng ta có các từ như “nửa” và “nhỏ”. McCabe cũng đưa ra ví dụ về từ “điển hình”, một từ vựng có ý nghĩa phụ thuộc vào ngữ cảnh qua ví dụ: “Các đặc điểm được cho là đặc trưng của một thị trấn công nghiệp điển hình khá khác so với những đặc điểm được cho là đặc trưng của một con mèo Xiêm điển hình”. Nếu tôi thở dài và lẩm bẩm “Chà, chẳng phải điều đó thật điển hình sao”, bạn tôi thậm chí không thể bắt đầu đoán được về những đặc điểm mà tôi có thể đang nói đến cho đến khi biết ngữ cảnh tôi sử dụng từ “điển hình”.

Đôi khi ngữ cảnh của một từ phụ thuộc ngữ cảnh mang tính chất phổ quát (mặc dù theo một nghĩa nào đó, chúng ta có thể nói rằng cách sử dụng này là “không có ngữ cảnh”), và theo nghĩa này, chúng ta nói rằng có điều gì đó đúng một cách đơn thuần. Về mặt thần học, chúng ta nói rằng Chúa tồn tại một cách đơn thuần, bởi vì tôi không cần thêm bất cứ điều gì nữa vào câu này để nói điều gì đó dễ hiểu và đúng đắn. Tôi không thể nói một cách tương đương rằng “Bob tồn tại một cách đơn giản”, bởi vì điều này không đúng sự thật. Bob chỉ đơn thuần sở hữu sự tồn tại và điều đó đến từ một nguồn khác. Vì vậy, như một ví dụ về sự khác biệt giữa Bob và Thiên Chúa, anh ta có thể đánh mất sự tồn tại của mình. Điều này có nghĩa là anh ta không thể được nói là tồn tại theo cùng một cách mà Chúa có thể được nói là tồn tại. Như vậy, điều quan trọng cần lưu ý là từ “tồn tại” được sử dụng trong hai trường hợp này có tính tương tự nhau.

Chắc chắn rằng thật đúng khi kẳng định Thiên Chúa sở hữu phẩm giá vô hạn một cách đơn thuần. Phẩm giá của Ngài là vô hạn, và cho dù tôi có ý nói bởi cụm từ đó rằng Ngài hoàn hảo vô hạn hay Ngài sở hữu những sự hoàn hảo của mình mà không có giới hạn, thì tôi cũng không cần thêm bất cứ điều gì khác vào câu nói để nó đúng. Tương tự như vậy, không chính xác khi nói rằng con người có phẩm giá vô hạn một cách đơn thuần, vì chắc chắn có những bằng chứng cho thấy điều này là không chính xác. Con người được tạo ra, bị giới hạn trong sự hoàn hảo của mình, một giống loài giữa các giống loài khác, và do đó không thể bình đẳng với phẩm giá vô hạn của Chúa theo cách mà chúng ta hiện đang nói về phẩm giá vô hạn.

Nhưng liệu có thể có những ngữ cảnh khác mà ở đó chúng ta sẽ đúng khi nói rằng con người thực sự sở hữu phẩm giá vô hạn? Hãy xem xét bối cảnh của tài liệu. Tóm gọn tài liệu, đây là một lời phê bình đối với một số hành động và hệ tư tưởng không phù hợp với phẩm giá của con người. Chúng bao gồm nạn buôn người, phá thai, mang thai hộ, thuyết giới tính và cái gọi là chuyển đổi giới tính. Như vậy, dường như có lý khi kết luận rằng bối cảnh mà “phẩm giá vô hạn” ở đây được sử dụng là bối cảnh về phẩm giá đặc biệt của con người và không phải phẩm giá mang tính phổ quát hơn. Nếu nói đến phẩm giá mang tính phổ quát, thì chúng ta nên mong đợi tài liệu này nói rằng con người có phẩm giá thấp hơn Chúa. Nhưng nếu tài liệu giải quyết phẩm giá con người hơn là phẩm giá đơn thuần, chúng ta phải ghi nhớ bối cảnh này trong khi đọc.

Vậy tài liệu có thể có ý nghĩa gì trong bối cảnh này?

Tôi nghĩ rằng phần cuối của câu mở đầu (chính là câu mà trong đó con người lần đầu tiên được cho là sở hữu phẩm giá vô hạn) cung cấp cho chúng ta một manh mối quan trọng. Tài liệu nói về phẩm giá của con người rằng nó “được đặt nền tảng không thể xóa bỏ” và “vượt lên trên mọi hoàn cảnh, trạng thái hoặc tình huống mà con người có thể gặp phải.”

Wuellner định nghĩa Infinitus/infinita là “không giới hạn; không bị ràng buộc; không thể đo lường được; không thể cạn kiệt”. Đây chính xác là những gì tài liệu đang nói về cách sở hữu loại phẩm giá mà con người có được từ bản chất của mình. Cái có thể đo lường là hữu hạn; nó có thể được cân đo đong đếm. Nó cũng có thể là thứ mà, ít nhất là về mặt lý thuyết, người ta có thể đạt được nhiều hơn (hoặc ngược lại, ít hơn). Nhưng mối quan tâm chính của tài liệu là chỉ ra rằng sự sở hữu phẩm giá con người của con người không phải là cái gì đó như vậy.

Con người không đạt được hoặc mất đi phẩm giá bản thể của bản chất con người chính bởi vì, bất kể con người làm gì hoặc điều gì xảy ra với họ, họ vẫn là con người. Phẩm giá của loài người nằm ở chính hình thức của loài người, đến mức, miễn là một người vẫn còn sống như một con người, thì họ có hình thức con người ở mức độ tương tự như họ luôn có và với mức độ phẩm giá đi kèm như nhau. Một con người sở hữu bản chất con người một cách đầy đủ hoặc trọn vẹn. Điều này không phải là thứ mà người ta chỉ có thể sở hữu ở một mức độ nào đó. Điều này có nghĩa là, trong bối cảnh cụ thể là phẩm giá của con người, con người sở hữu phẩm giá đó một cách vô tận, tức là vô hạn.

Đây chính là nguyên tắc mà tài liệu muốn đặt ra ngay từ đầu bởi vì đó là nền tảng để lên án các hành vi và hệ tư tưởng khác nhau đã nêu ở trên. Mỗi con người đều sở hữu một phẩm giá mà ít nhất theo một nghĩa nào đó, tất cả các hành vi và hệ tư tưởng này đều trái ngược lại. Vì phẩm giá đó (là nền tảng để lên án những điều này) không thể tăng cũng không thể giảm, nên không có tình huống nào có thể gọi những hành vi này là tốt cho con người.

Nếu đây là ý nghĩa của văn bản, thì nó chắc chắn không nói rằng phẩm giá con người ngang bằng với phẩm giá của Thiên Chúa. Đúng hơn, con người sở hữu một phẩm giá hữu hạn một cách vô hạn. Việc con người sở hữu phẩm giá hữu hạn của mình theo một cách vô hạn không hề mâu thuẫn với quan điểm cho rằng phẩm giá của họ so với Chúa thực sự là hữu hạn. Và do đó, tài liệu hoàn toàn không nói rằng phẩm giá của con người ngang bằng với phẩm giá của Thiên Chúa.

Cần lưu ý rằng phẩm giá này chỉ liên quan đến phẩm giá bản thể học, tức là phẩm giá gắn liền với bản chất con người. Dignitas infinita phân biệt phẩm giá đạo đức với phẩm giá bản thể học. Phẩm giá đạo đức bắt nguồn không phải từ bản chất của con người mà là cách họ hành động. Và điều quan trọng, tài liệu lưu ý rằng loại phẩm giá này thực sự có thể được tăng lên và giảm đi.

Cũng cần lưu ý rằng việc sử dụng “phẩm giá vô hạn” này không phải là sai lầm hay lạm dụng ngôn ngữ. Như đã nói ở trên, ngôn ngữ của con người thường rất phụ thuộc vào ngữ cảnh. Thần học nói riêng cũng không ngoại lệ. Để nói những điều đúng đắn, với những hạn chế của ngôn ngữ loài người, chúng ta thường phải nói theo cách phụ thuộc vào ngữ cảnh, đặc biệt là khi chúng ta muốn nói điều gì đó về một câu hỏi hoặc ngữ cảnh cụ thể.

Tóm lại, tôi muốn lưu ý rằng điều này không có nghĩa là tài liệu là không thể bị phê bình. Thứ nhất, chúng ta mới chỉ nói về tiêu đề và dòng đầu tiên ở đây. Thứ hai, không có điều gì chúng ta đã nói ngụ ý rằng cách tài liệu truyền tải ý nghĩa của nó là rõ ràng nhất, truyền cảm hứng nhất, v.v.

Nhưng, nếu cách hiểu của tôi là chính xác, thì mặc dù có thể nói rằng tài liệu này không rõ ràng, nhưng không thể nói rằng nó sai hoặc dị giáo. Và đây chính xác là điều mà một số người đã nhận định.

Để giữ quan điểm rằng tài liệu này là dị giáo trong vấn đề phẩm giá, người ta sẽ phải duy trì một trong hai phản đối sau đây đối với những gì tôi đã viết ở trên:

Tài liệu không nói trong bối cảnh của phẩm giá con người và cách nó được sở hữu mà là nói về phẩm giá một cách đơn thuần. Điều này có nghĩa là tài liệu và các tác giả của nó thực sự có ý định nói rằng phẩm giá của con người bằng với phẩm giá của Chúa trong mọi khía cạnh. Ngôn ngữ phụ thuộc vào bối cảnh được nêu ra, nhưng tuyên bố của nó vẫn không chính xác. Phẩm giá bản thể của con người không được sở hữu một cách vô tận mà có thể đạt được hoặc mất đi, hoặc ít nhất là tăng hoặc giảm. Phản đối đầu tiên, theo tôi, là không chú ý đến văn bản và/hoặc xuất phát từ việc tiếp cận văn bản đã có sẵn thành kiến nghi ngờ. Phản đối thứ hai, theo tôi, đơn giản là trái với giáo huấn trước đây của Giáo hội và nhân học Công giáo.

PHỤ LỤC: Cần lưu ý rằng Thánh Tôma đã nói rõ trong ST I, q. 7, a. 2: “Những thứ khác ngoài Chúa có thể là vô hạn tương đối (infinitum secundum quid), nhưng không phải tuyệt đối vô hạn (non simpliciter).” Ví dụ mà ngài đưa ra là gỗ hữu hạn ở dạng riêng của nó nhưng vô hạn về số lượng hình dạng mà nó có thể có. Nhưng sự phân biệt này có thể được áp dụng cho nhiều cách khác nhau, trong đó một vật được tạo ra có thể có các đặc tính được gọi là vô hạn. Và như tôi đã lập luận ở đây, phương thức mà nó sở hữu hình thức hữu hạn của nó (tức là không thể đo lường) là một trường hợp ứng dụng thích hợp khác.

Link gốc: https://taylorpatrickoneill.substack.com/p/do-human-beings-have-infinite-dignity