Thiên Chúa Giáo Dục con người

Nguyễn Trọng Viễn, OP. · 6 tháng 4 năm 2025 · Trọng Viễn

Thiên Chúa giáo dục con người, đó là một thực tại rộng lớn bao trùm nhiều lãnh vực trong lịch sử nhân loại, trong đời sống hằng ngày của con người, cũng như trong đời sống đức tin. Dĩ nhiên, ở đây ta phải hiểu giáo dục theo một nghĩa rộng hơn và cũng triệt để hơn, chứ không phải là trường lớp và giáo trình, và cũng chẳng phải chỉ là những bài học lý thuyết như những qui luật tổng quát áp dụng cho mọi trường hợp như những phương thế giáo dục hiện nay.

Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP

__________________

1. Thiên Chúa giáo dục con người

Khác với con vật, con người cần được giáo dục, đó là một tâm thức phổ biến trong nhân loại. Con người không chỉ được sinh ra là người nhưng còn phải được giáo dục để trở nên người hơn. Con người không chỉ cứ sống theo bản năng, bộc lộ một cách tự phát những tính chất có sẵn trong bản năng như con vật, nhưng con người luôn cần một sự giáo dục của xã hội, cần hấp thụ những giá trị của văn hóa; và con người cũng luôn cần biết rút ra những “bài học” từ cuộc sống hằng ngày, qua thiên nhiên cũng như qua những tương giao trong cuộc sống xã hội. Tất cả những điều đó cho thấy một nhận thức phổ biến trong nhân loại về tầm quan trọng của việc phát triển con người, trong đó giáo dục đóng một vai trò ưu tiên.

Tất cả những điều đó, theo niềm tin của chúng ta, không nằm ngoài việc Thiên Chúa giáo dục con người; bởi vì Thiên Chúa là chủ tể của thế giới, là chủ tể của con người và là Đấng dẫn dắt cuộc đời của mỗi con người, cho dù người ta có tin nhận Ngài hay không. Trong niềm tin của Kinh Thánh, Thiên Chúa không phải là một Thiên Chúa an vị trong thế giới của Ngài, Thiên Chúa cũng không phải là Đấng thống trị, đàn áp; nhưng Ngài vốn là một Thiên Chúa như người Cha chăm sóc, như người Thầy dạy dỗ … Như thế, đối với con người, việc học trong cuộc đời, học với vũ trụ thiên nhiên hay học trong xã hội, học từ những kinh nghiệm nơi bản thân... đều là những phương cách đi vào trường lớp của Thiên Chúa, để trở nên “giống hình ảnh” của Ngài hơn.

1.1 Mục tiêu của việc Thiên Chúa giáo dục

* Trong kinh nghiệm giáo dục của nhân loại, qua những đường nét đặc trưng của những nền văn hóa riêng biệt, người ta có thể thấy nội dung của việc Thiên Chúa giáo dục hết sức đa dạng : con người cần phải học để biết sống giá trị luân lý, để hiểu biết chính bản thân mình, để tìm thỏa mãn khát vọng siêu việt, để biết sống với những người khác, sống với những thành viên trong gia đình cũng như sống với tha nhân trong xã hội, biết sử dụng của cải vật chất . . . Mục tiêu của việc Thiên Chúa giáo dục con người, trước tiên, là giúp con người có được những phẩm chất căn bản của cuộc sống làm người; đó là những giá trị văn hóa, đặc biệt là những giá trị luân lý. Mặc dù không được minh nhiên, nhưng các nền văn hóa của nhân loại cũng đạt đến một nhận thức nào đó về vị thế đặc biệt của con người so với vũ trụ thiên nhiên, cũng như nhận thức được những giá trị liên quan đến phẩm giá con người.

Theo đường hướng của công đồng Vatican II, người kitô hữu không được khinh chê các giá trị nhân văn của nhân loại, các giá trị tốt đẹp của các nền văn hóa và các tôn giáo khác, nhưng phải đón nhận như là chính sự hướng dẫn của Chúa Thánh Thần để chuẩn bị tâm hồn con người đón nhận đức Kitô :

“Người Kitô hữu không những không coi các công trình do con người dùng tài năng và sức lực riêng để thực hiện là chống đối quyền năng của Thiên Chúa, không coi thụ tạo có lý trí như một địch thủ của Tạo Hóa, mà lại xác tín rằng các thắng lợi của nhân loại là dấu hiệu biểu dương Thiên Chúa cao cả và là kết quả của ý định khôn lường của Ngài” (MV 34C)

* Tuy nhiên, mục tiêu cao hơn của việc Thiên Chúa giáo dục con người là hướng tới việc nhân biết Thiên Chúa. Khát vọng tôn giáo cũng là một khát vọng căn bản của con người. Từ nhiều khía cạnh khác nhau, nhân loại vẫn luôn là một nhân loại có nhu cầu tôn giáo. Từ nhiều nền văn hóa khác nhau, nhân loại vẫn khám phá ra sự hiện hữu của một ông Trời, một Thượng Đế, hoặc nhiều thần minh trên con người. Chính khát vọng sâu xa ấy, cũng như những khám phá về Thượng Đế của nhân loại, là những phương cách Thiên Chúa dùng để hướng con người tìm với chính Ngài. Như thế, từ đường nét căn bản nhất, chúng ta có thể nói được rằng việc Thiên Chúa giáo dục con người cũng chính là việc Thiên Chúa tỏ mình ra cho con người. Qua thế giới lạ lùng chung quanh con người và qua những giá trị tốt đẹp của cuộc sống xã hội, cũng như qua chính lòng khao khát thâm sâu trong con người, Thiên Chúa giáo dục để con người lần bước tìm về đến việc nhân biết chính Thiên Chúa. Chúng ta cũng có thể nói được rằng, khi “mối tương quan thân thiết và sống con giữa con người vơi Thiên Chúa” (MV 19,A) bị quên lãng, vì nhiều lý do khách quan và chủ quan, thì điều đó có nghĩa là con người có nguy cơ xa rời đường lối giáo dục của Thiên Chúa.

1.2 Phương thế giáo dục của Thiên Chúa

Trong đời thường của đời sống con người, Thiên Chúa thường dùng hai “nẻo đường” để giáo dục con người, đó là thế giới vật chất và chính con người.

* Vũ trụ quanh con người là cả một sự huyền nhiệm mà con người không bao giờ có thể khám phá trọn vẹn được. Trong sự kỳ diệu của thế giới vật chất, với trật tự hài hòa, những tương tác kỳ diệu, những cảnh vật huy hoàng, sự chính xác tinh vi… luôn là một lời mời gọi, nhắc nhở con người về một Đấng Tạo Hóa.

“Những gì người ta có thể biết về Thiên Chúa, thì thật là hiển nhiên trước mắt họ, vì chính Thiên Chúa đã cho họ thấy rõ. Quả vậy, những gì người ta không thể nhìn thấy được nơi Thiên Chúa, tức là quyền năng vĩnh cửu và thần tính của Người, thì từ khi Thiên Chúa tạo thành vũ trụ, trí khôn con người có thể nhìn thấy được qua những công trình của Người.” (Rm 1,19-20).

* Tuy nhiên, chính thế giới con người mới thật là một kỳ công tuyệt diệu của Thiên Chúa; và chính khi học nơi đời sống của chính mình, con người có thể nhận ra được sự hiện diện của Thiên Chúa nhiều hơn cả. Trước tiên, chính con người, chứ không phải con vật nào khác, mới có thể học hỏi được những bài học của Thiên Chúa nơi vũ trụ thiên nhiên và nơi chính mình; vì bản thân con người đã được Chúa phú bẩm một lòng khao khát sâu xa về Thượng Đế.

Con người khao khát sự thật, khao khát cái đẹp vả nhất là khao khát sự thiện. Nói cách khác, chính khát vọng hiếu tri, khát vọng biện minh cho lý do hiện hữu của mình, khát vọng cái đẹp, khát vọng vươn lên, cảm nhận tiếng nói của lương tâm như một lời cảnh bao từ bên trên chứ không phải chỉ như một kết quả ngẫu nhiên của văn hóa xã hội,… tất cả những điều đó đều là những “năng khiếu” được Thiên Chúa phú bẩm trong tâm hồn, để con người biết học hỏi và tìm về được tới Thiên Chúa. Những người nào biết mở rộng tâm hồn, biết khao khát tìm hiểu sẽ tìm thấy được những bài học hữu ích cho cuộc đời của mình.…

Sâu xa hơn hết, con ngươi khao khát được gặp gỡ, được sống với ai khác, khao khát được một ai khác chấp nhận bản thân mình, cũng như khao khát đón nhận ai khác một cách trọn vẹn. Vì thế, nơi chính khao khát gặp gỡ từ trong bản thân, con người được Thiên Chúa giáo dục để biết khao khát được yêu thương, biết mở lòng đến với ai-khác và biết hy sinh cho người mình yêu. Rồi từ bài học yêu thương ấy, con người có thể hiểu ra được niềm khát vọng chính Thiên Chúa như nguồn cội của gặp gỡ, của sống với, của yêu thương.

2. Thiên Chúa giáo dục Dân riêng

Tuy nhiên, Thiên Chúa không dừng lại ở việc giáo dục con người ở bình diện tự nhiên; Ngài còn muốn con người được “lên lớp” trong một chương trình giáo dục cao hơn. Chính vỉ thế, Thiên Chúa thực hiện một chương trình mạc khải siêu nhiên, Ngài can thiệp trực tiếp vào lịch sử nhân loại, Ngài chọn một Dân riêng, Ngài Mạc khải cho Dân biết chính Ngài và cho họ biết về vận mạng “được cứu độ” của con người. Do Thái và Kitô giáo là đạo mạc khải, nghĩa là đạo do chính Thiên Chúa tự tỏ bầy bản thân Ngài cho con người, và đó không là gì khác hơn một cấp độ giáo dục mới của Thiên Chúa đối với con người. Thiên Chúa muốn hoàn thành công việc giáo dục con người bằng cách khởi đầu chọn một Dân riêng.

2.1 Mục tiêu cụ thể của việc Thiên Chúa giáo dục Dân riêng

Trong Kinh Thánh, việc giáo dục của Thiên Chúa đối với Dân riêng được tập trung vào việc nhận biết Thiên Chúa, nhận biết thân phận của con người và phương thức cứu độ của Thiên Chúa dành cho con người. Mục tiêu chính yếu của việc Thiên Chúa giáo dục Dân riêng là mạc khải chính bản thân của Ngài; đồng thời đó cũng là một bài học minh nhiên về vận mạng của con người, một vận mạng được gói gọn trong mối tương quan với Thiên Chúa : Con người là thụ tạo của Thiên Chúa, con người được Thiên Chúa sáng tạo nên giống hình ảnh Ngài để có thể sống thân tình với Ngài; nhưng con người từ chối nẻo đường sống thân tình với Chúa, đánh mất bản chất đích thực của mình và rơi vào đời sống khổ cực. Vận mạng của con người chỉ có thể được hoàn thành khi tìm lại được mối tương quan thân tình với Thiên Chúa.

Điều mà sách Sáng Thế nói về bản chất con người, “con người được dựng nên giống hình ảnh Thiên Chúa”(X. St 1,26), trong ý nghĩa chính xác nhất của mạc khải ấy, có nghĩa là con người chỉ có thể hoàn thành cuộc đời của mình khi được sống với Chúa. Tính chất căn bản ấy khiến con người luôn khao khát và kiếm tìm Thiên Chúa. Một khi đã đánh mất Thiên Chúa do tội lỗi, con người chỉ có thể tìm lại được cuộc sống đích thực khi trông chờ vào “Dòng dõi Người nữ” (St 3,15). Tất cả lịch sử ơn cứu độ không là gì khác hơn một lòng trông chờ kiên định để được đón nhận “Dòng Dõi người nữ”, tức sự xuất hiện của Đấng Mêsia như lời Chúa đã hứa. Ở đây việc giáo dục của Thiên Chúa không còn là những bài học luân lý hay văn hóa chung chung, nhưng chính là một nền giáo dục tập trung vào lòng khao khát, mong chờ sự xuất hiện của Đấng Thiên Chúa đã hứa.

Như thế, công việc giáo dục của Thiên Chúa đối với Dân riêng được tập trung vào hai chiều kích căn bản, biết Chúa và hiểu biết chính thân phận con người. Mục tiêu ấy bộc lộ trong nội dung của bản Giao ước cũ. Mười điều răn là một bộ luật căn bản nhằm hướng dẫn Dân thực hiện được mục tiêu của việc giáo dục trong giai đoạn này : đó là mến Chúa và yêu người.

“ĐỨC CHÚA phán với ông Mô-sê : "Hãy lên núi với Ta và ở lại đó ; Ta sẽ ban cho ngươi những bia đá : luật và mệnh lệnh Ta đã viết ra để dạy dỗ chúng." (Xh 24,12)

2.2 Phương thế Thiên Chúa giáo dục Dân riêng

Thiên Chúa mạc khải chính bản thân Ngài bằng hai phương thế chính : Lời Chúa và hành động của Chúa.

“Công cuộc mạc khải này được thực hiện bằng các hành động và lời nói liên kết mật thiết với nhau. Nên các vuiệc Thiên Chúa thực hiện trong lịch sử cứu rỗi bày tỏ, củng cố giáo lý và những điều được giải thích qua lời nói. Còn thì lời nói thì công bố các hành động và khai sáng mầu nhiệm chứa đựng trong đó” (MK 2)

Thật ra, người ta không bao giờ hiểu được hết Thiên Chúa và cũng chẳng có một sự xuất thần nào có khả năng một lần tỏ bày hết được huyền nhiềm về Thiên Chúa. Con đường hiểu biết Thiên Chúa là con đường hun hút, không có bên bờ; nhưng lại không phải là một con đường hầm bế tắc, mà là một hành trình mà mỗi ngày ánh sáng của mầu nhiệm Thiên Chúa mỗi sáng tỏ hơn. Chính Lời Chúa và hành động của Chúa trong dòng lịch sử có thể giúp cho Dân “hiểu” được dần dần ý định, chương trình của Thiên Chúa. Ở đây, Thiên Chúa tỏ bầy chính bản thân ngài như một Thiên Chúa dấn bước vào hành trình lịch sử của Dân.

Bước vào cuộc hành trình

Đáp lại mạc khải về một Thiên Chúa can dự vào lịch sử ơn cứu độ, con người được mời gọi sống lòng trung tín với Ngài. Lòng trung tín của con người với Thiên Chúa cũng được thể hiện một cách chính yếu qua dòng lịch sử, nghĩa là người ta trở nên Dân của Ngài qua việc chấp nhận giáo huấn của Ngài trên từng bước đường đời. Chính như thế, lịch sử đời thường mới trở nên một lịch sử ơn cứu độ.

Thiên Chúa giáo dục Dân Ngài, trong giai đoạn này, bằng những lời ngỏ và bằng những hành động trong từng biến cố của hành trình lịch sử. Đó là những chỉ dẫn cụ thể cho Dân trong những hoàn cảnh cụ thể của lịch sử. Điều đó diễn tả cách thức Thiên Chúa dạy dỗ Dân Người như một sự đồng hành, liên lụy với hành trình cuộc sống của Dân. So với các giáo dục tự nhiên, đường lối “giáo dục siêu nhiên” của Thiên Chúa thể hiện trong một sự đồng hành, liên lụy, nhiều hơn là dạy dỗ những ý tưởng hoặc những bài học lý thuyết. Đặc biệt, trong ý nghĩa của Kinh Thánh, việc giáo dục của Thiên Chúa còn bao hàm khía cạnh sửa dạy, nghĩa là Ngài khiển trách và trừng phạt mỗi khi Dân không trung thành với giáo huấn của Ngài.

3. Thiên Chúa Giáo dục muôn dân trong Đức Kitô

Từ việc giáo dục Dân riêng, Thiên Chúa dẫn dắt con người đến với việc tin nhận Đức Giêsu Kitô. Chỉ trong Đức Kitô, việc Thiên Chúa giáo dục con người mới được hoàn tất một cách trọn vẹn. Tất cả mục tiêu của việc Thiên Chúa giáo dục con người được hoàn tất trong Đức Kitô, vì nơi Đức Kitô, Thiên Chúa mạc khải trọn vẹn chính bản thân Ngài, và nơi Đức Kitô, tất cả vận mạng của đời sống con người được sáng tỏ.

“Bởi vì Adam con người đầu tiên đã là hình bóng của Adam sẽ đến, là Chúa Kitô, Adam mới, trong mạc khải về Chúa Cha và tình yêu của Ngài, đã cho con người biết rõ về chính con người và tỏ cho họ biết thiên chức rất cao cả của họ. Bởi vậy, không lạ gì khi những chân lý đã nói ở trên đều tìm thấy nguồn gốc của chúng và đạt tới tột điểm nơi Người” (MV 22)

Như thế, việc giáo dục của Thiên Chúa đạt đến cao điểm trong đức Giêsu Kitô, và muôn dân được mời gọi để tin vào Ngài.

3.1 Gắn bó với một Đức Giêsu Kitô

Chân lý có tính cách giải thoát mà Thiên Chúa muốn ban cho con người là nhận biết Thiên Chúa và nhờ đó mà biết được chính thân phận của mình, cũng như biết được con đường giải thoát cho bản thân mình. Chân lý ấy được thu tóm trọn vẹn trong bản thân đức Giêsu Kitô. Nơi Đức Giêsu Kitô, con người được biết, được gặp, được sống với Thiên Chúa. Bởi vì biết Chúa Giêsu cũng chính là biết Chúa Cha, thấy Chúa Giêsu cũng là thấy Chúa Cha.

Tin vào Đức Giêsu Kitô, nghĩa là gắn bó với Đấng là “Đường, là Sự Thật vả là Sự Sống” (x. Ga 14,6). Như thế, việc giáo dục của Thiên Chúa đưa tới một chân lý sống, đó là cất bước đi theo Chúa Giêsu trong niềm tin, trong lòng trông cậy và trong lòng mến. Đây không chỉ là một bài học lý thuyết, không phải là một nguyên tắc cư xử, nhưng là dấn thân trọn vẹn vào một hành trình đi theo Đức Giêsu Kitô. Trong chương trình giáo dục của Thiên Chúa, việc nhận biết Thiên Chúa, việc nhận biết chính bản thân mình cũng như việc đi vào chương trình cứu độ, tất cả đều quy vào một việc duy nhất : tin vào Đức Giêsu Kitô :

“Mà sự sống đời đời đó là họ nhận biết Cha, Thiên Chúa duy nhất và chân thật, và nhận biết Đấng Cha đã sai đến, là Giê-su Ki-tô”. (Ga 17,3)

Nhờ được liên kết với đức Kitô, người tín hữu được đồng thừa tự với Đức Giêsu, nghĩa là được làm nghĩa tử của Thiên Chúa Cha, là một người con tự do, được sống trong vương quốc của Thiên Chúa, vương quốc đã được khai mạc ở trần gian này, được Đức Giêsu đồng hành và liên lụy trên bước đường đời, và nhờ đó có thể chiến thắng mọi thế lực của sự ác, và sau cùng, được đón nhận vào vương quốc vĩnh cửu trên thiên quốc. Tất cả những điều ấy mở ra một cấp độ mới cho đời sống con người.

3.2 Sống giáo huấn Tin Mừng của Đức Giêsu

Tin vào Chúa Giêsu Kitô, người Kitô hữu cũng tin vào Tin Mừng Chúa Giêsu. Tin Mừng của Chúa Giêsu. Với Chúa Giêsu, Nước Trời đã bắt đầu hiện diện, nhưng hiện diện như là hạt, là men. Những hạt, men Tin Mừng, là những giá trị mới của cuộc sống mới có khả năng biến đổi cuộc sống trần gian thành Nước Trời. Tin Mừng của Đức Giêsu là một cuộc cách mạng đảo ngược những giá trị và những phương thức sống quen thuộc của con người cũ : yêu thương kẻ thù, tôn trọng những người bé mọn, thứ tha mãi mãi, thực hiện trước những điều mình muốn người khác làm cho mình, tự nguyện đón nhận thánh ý Chúa, giá trị của việc dâng tặng chính bản thân mình . . .

“Vậy nhờ Chúa Kitô và trong Chúa Kitô, bí ẩn về đau khổ và sự chết được sáng tỏ, bí ẩn đo đè bẹp chúng ta nếu chúng ta không biết đến Phúc Âm” (MV 22)

- Sống giao ước trong tinh thần con cái

Nhờ đón nhận Thần Khí Nghĩa Tử, người Kitô hữu được sống trong Nước Chúa như con cái, nên có thể sống giao ước mới với Chúa trong tim, nghĩa là tuân giữa giới răn của Tin Mừng bằng tinh thần tự do, tự nguyện, trong tình nghĩa, chứ không phải bằng sự đổi chác sòng phẳng, tính toán công xá như người nô lệ…

“Phần anh em, anh em đã không lãnh nhận Thần Khí khiến anh em trở thành nô lệ và phải sợ sệt như xưa, nhưng là Thần Khí làm cho anh em nên nghĩa tử, nhờ đó chúng ta được kêu lên : "Áp-ba ! Cha ơi !" (Rm 8,15)

- Sống giới luật yêu thương cách trọn vẹn

Gắn bó với Đức Giêsu, người Kitô hữu cũng đi cùng với đức Giêsu trên hành trình yêu thương đến cùng của Ngài. Nét đặc trưng trong tình yêu của Tân Ước là một tình yêu thương hướng tới lý tưởng của một tình yêu “dám hy sinh mạng sống vị bạn hữu” như Đức Giêsu. Người Kitô hữu được mời gọi để sống tình yêu thương như hạt lúa, thối đi để sinh những bông hạt khát, dám coi thường mạng sống của mình để tìm lại được sự sống trọn vẹn trong sự sống vĩnh cửu.

“Đây là điều răn của Thầy : anh em hãy yêu thương nhau như Thầy đã yêu thương anh em. Không có tình thương nào cao cả hơn tình thương của người đã hy sinh tính mạng vì bạn hữu của mình. Anh em là bạn hữu của Thầy, nếu anh em thực hiện những điều Thầy truyền dạy” . (Ga 15,12-14)

3.3. Thiên Chúa giáo dục muôn dân trong Thần Khí của Đức Giêsu

Giáo huấn của Thiên Chúa đối với con người đạt đến đỉnh cao trong bản thân đức Giêsu và Tin Mừng của Ngài, nhưng con người không thể nào có thể đón nhận trọn vẹn được giáo huấn ấy nếu không có Thần Khí của Thiên Chúa.

“Thầy còn nhiều điều phải nói với anh em. Nhưng bây giờ, anh em không có sức chịu nổi. 13 Khi nào Thần Khí sự thật đến, Người sẽ dẫn anh em tới sự thật toàn vẹn. Người sẽ không tự mình nói điều gì, nhưng tất cả những gì Người nghe, Người sẽ nói lại, và loan báo cho anh em biết những điều sẽ xảy đến. Người sẽ tôn vinh Thầy, vì Người sẽ lấy những gì của Thầy mà loan báo cho anh em. Mọi sự Chúa Cha có đều là của Thầy. Vì thế, Thầy đã nói : Người lấy những gì của Thầy mà loan báo cho anh em” (Ga 16,12-15)

Vì thế, Thiên Chúa lại dẫn đưa nhân loại đi tiếp trên nẻo đường giáo dục. Thần Khí Thiên Chúa làm cho giáo huấn của Chúa Giêsu trở nên đa dạng và thích hợp với từng thời đại, với từng hoàn cảnh trong cuộc sống vốn phức tạp của con người. Nhờ Thần Khí Thiên Chúa hướng dẫn, người Kitô hữu có thể khám phá từng bước những khía cạnh phong phú vô tận của giáo huấn Đức Giêsu; đồng thời cũng có thể diễn tả giáo huấn ấy trong mọi khía cạnh của cuộc sống con người.

Kết

Chúng ta có thể thấy một phần nào hành trình giáo dục của Thiên Chúa : Thiên Chúa dẫn dắt nhân loại tìm học hỏi để biết sống cuộc sống cao quí của con người trong nhiều khía cạnh cạnh, văn hoá, nhân bản, luân lý…. Con đường ấy còn rời rạc, bấp bênh và có nhiều sai lạc. Rồi Thiên Chúa muốn thể hiện công trình giáo dục con người bằng một sự can thiệp sâu hơn, đó là việc dẫn dắt con người tìm đến với một Đấng Cứu Tinh, để con người có thể sống trọn vận mạng của mình một cách dễ dàng và trọn vẹn hơn bằng gắn bó sống động với Đấng Cứu Tinh. Rồi cuối cùng, nhờ Thần Khí của Chúa, con người có thể tìm được từ nơi Đấng Cứu Tinh ấy một tiêu chuẩn, một nguồn mạch phong phú, được diễn tả trong mọi giá trị nhân bản của đời sống con người.

Chú thích:

[1] Xc. Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo, s. 29.

[2] Xc. Giáo Lý Hội Thánh Công Giáo, s. 30.