CHƯƠNG I: NHỮNG TRIẾT GIA ĐẶT NỀN

Nguyễn Trọng Viễn, OP. · 5 tháng 10 năm 2025 · Triết sử Cận đại

Francois Bacon sinh tại Luân Đôn. Thân Phụ ông là Sir Nicholas Bacon, viên quan giữ ấn của nữ hoàng Elizabeth I; và thân mẫu là Lady Anne Cooke, thuộc dòng dõi quí tộc, là một nhà ngữ học và thần học. Năm 12 tuổi, Francois theo học tại Trinity Collège ở Cambridge. Tại đây, ông đã cảm thấy thù ghét những bài học cũng như phương pháp của lối học truyền thống theo Aristote và quyết chí đưa triết hoc vào con đường khác phong phú hơn.

Bài 5: Francois Bacon (1561-1626)

1. Tiểu sử và tác phẩm

Là con người có một đầu óc minh mẫn, nhậy bén về nhiều vấn đề, ông vừa muốn là con người hành động trong chính trị, vừa muốn là người đổi mới những quan niệm cũ của truyền thống. Ông theo học ngành luật, làm luật sư tại Courrone, và bắt đầu lao vào chính trường, đạt tới những chức vụ cao trong triều đình. Nhưng trong tham vọng này, ông cũng nhiễm đầy đủ những thói xấu của mọi con người thời đại, ăn chơi, tiêu xài phung phí, cùng lúc với những suy tư sắc bén, được diễn tả trong một loạt các bài tiểu luận về đủ mọi vấn đề.

Năm 1621, ông bị tố cáo nhận tiền hối lộ trong một vụ kiện và bị tống giam, rồi được vua James thả ra. Ông sống 5 năm cuối đời trong sự ẩn dật và say mê nghiên cứu khoa học và triết học. Ông tiếc vì đã không từ bỏ chính trị sớm hơn để chuyên chăm vào triết học, khoa học và văn chương. Ông qua đời đang khi hăng say thực hành thí nghiệm khoa học về việc dùng tuyết để giữ cho thịt tươi khỏi thối.

Những tác phẩm đáng để ý của ông là “Khảo luận về luân lý và chính trị” [1597], bộ Magna Instauratio (Sự Tái Tạo Mới của Triết Học), nhất là tập Novum Organum Scientiarum (Khí Cụ Mới của Khoa Học, 1620).

2. Tư Tưởng

2.1. Con người hành động

Bacon là con người đam mê hành động và ông coi đó như “ơn gọi” của mình; Ông viết : "Trong khi tôi tin rằng tôi được sinh ra để phục sự nhân loại và xem việc lo lắng đến lợi ích chung là một trong những nhiệm vụ chung, mở ra cho tất cả không phân biệt, chẳng khác nào nước và không khí; tôi tự hỏi điều gì có thể làm lợi ích cho nhân loại nhất, và thiên nhiên đã uốn nắn tôi để làm việc gì".

2.2. Sức mạnh của tri thức

Ông cho rằng tri thức là một năng lực chứ không phải là chỉ lý thuyết xuông hay chỉ như một món đồ trang sức : "Đấy không phải là một quan niệm để giữ... mà là một công việc để làm; và tôi... ra công đặt nền móng, không phải cho một học phái hay một chủ thuyết nào, mà cho sự ích dụng và năng lực" (Bài Tựa cuốn Sự Tái Tạo Vĩ Đại). Tư tưởng là để giúp đỡ cho việc quan sát chứ không phải "mồm miệng đỡ tay chân". Ông viết : "Con người với tư cách là kẻ điều khiển và giải thích thiên nhiên, hành động và hiểu biết tùy theo sự quan sat của y về trật tự thiên nhiên..., y không biết gì hơn và cũng không thể làm gì hơn".

2.3. Phướng pháp mới, phương pháp khoa học

Bacon muốn thay thế phép luận lý cũ, vốn dựa vào những nguyên tắc tiên thiên để diễn dịch ra các kết luận, bằng một phương pháp mới dựa vào kinh nghiệm và qui nạp. Đây là con đường để canh tân khoa học. Phương pháp cũ đã héo mòn, cạn kiệt sức sống. Ông cho rằng người Hy lạp đã quá lý thuyết mà ít chú trọng tới quan sát.

Con đường mới này khởi đầu từ sự kiện, tùng phục sự kiện, nhẫn nại và cẩn trọng để nhận định, rà soát tiếng nói của kinh nghiệm khả giác. Rồi từ những kinh nghiệm chính xác, ta dùng phương pháp qui nạp để rút ra những định luật tổng quát. Như vậy, khoa học mới có thể chinh phục được thiên nhiên và con người mới thực sự thống trị được thiên nhiên.

Ta có thể tóm lại ba bước của một nền luận lý mới như sau :

1/ Quan sát các sự kiện

2/ Nhờ phướng pháp qui nạp để đặt ra một giả thuyết

3/ Kiểm chứng giả thuyết bằng kinh nghiệm, nhờ kết hợp được nhiều sự kiện cùng loại.

Chính F. Bacon là người đã cổ võ cách thức hợp lý để xử lý các kinh nghiệm, bằng cách thiết lập những “bảng hiện diện”, “bảng vắng mặt” và “bảng cấp độ”, nhằm để loại bỏ những nguyên nhân giả và xác định nguyên nhân đích thực của một sự kiện.

Bacon không thiết lập một hệ thống triết học rõ ràng; nhưng những suy tư và phương pháp của ông lại thực sự dự báo một tinh thần mới, mở màn cho sự chiến thắng của khoa học.

3. Một tương lai mới cho nhân loại

Đối với F. Bacon, triết học cũng như khoa học chỉ có một mục đích là phục vụ cuộc sống con người. Ông trình bày điều đó trong cuốn "Đảo Atlantis mới" (The New Atlantis). Đây là tác phẩm cuối đời của ông, được xuất bản 2 năm trước khi ông mất. Tác phẩm trình bầy một xã hội tưởng tượng [bằng thể văn “Utopique”], trong đó, khoa học có được một vị trí xứng đáng và giúp con người đạt tới vị trí "chúa tể vạn vật",.

Bacon cho rằng đảo Atlantis không bị chìm trong đại dương như người xưa mô tả, nhưng chỉ vì con người không đủ can đảm vượt biển mà tìm thấy nó.

Đảo quốc này chỉ gồm toàn những nhà khoa học : kỹ thuật gia, kiến trúc sư, nhà thiên văn, nhà địa dư, nhà sinh vật học, nhà xã hội học, tâm lý gia, triết gia... Những người điều khiển đảo quốc này không phải là những chính trị gia đầy lý thuyết vô bổ và làm trò hề; nhưng chỉ là một cơ quan mà "Cứu cánh của cơ quan chúng tôi là tri thức về các nguyên nhân và những chuyển động bí mật của mọi sự; và sự nới rộng biên giới lãnh vực của con người, để làm tất cả những gì có thể làm".

Ở nơi đó, người ta chỉ còn có một mục đích phát triển khoa học mà thôi : "Chúng tôi bắt chước chim bay, chúng tôi có thể đạt đến phần nào việc bay trong không gian. Chúng tôi có tầu để đi dưới mặt nước".

Kết

Trong di chúc cuối đời, F. Bacon viết những lời kiêu hãnh như sau: "Tôi hiến dâng linh hồn tôi cho Thượng Đế..., xác tôi nên chôn cất trong lặng lẽ; tên tôi tặng cho những thế hệ về sau và các quốc gia xa lạ". Điều đó đã thành hiện thực : hội Hoàng Gia Anh đã xem F. Bacon như mẫu gương và nguồn cảm hứng phong phú; Bộ Bách Khoa Tự Điển của Pháp, một công trình tiêu biểu cho tinh thần của Triết Học Ánh Sáng tại Pháp thế kỷ XVIII, đã đề tặng Fr. Bacon. Diderot nói: "Nếu chúng tôi thành công trong việc này, đấy là nhờ phần lớn vào vị Tể Tướng Bacon"; D' Alembert gọi Bacon là "Triết gia vĩ đại nhất, phổ quát nhất, hùng hồn nhất trong các triết gia".