Bàn về việc bảo vệ văn hóa truyền thống Gần đây, vụ Lê Cát Trọng Lý (LCTL) phát ngôn về việc bảo tồn văn hóa…
Gần đây, vụ Lê Cát Trọng Lý (LCTL) phát ngôn về việc bảo tồn văn hóa được đào lại và song song với đó là phát ngôn về văn hóa của cố TBT Nguyễn Phú Trọng được nổi lên. Lê Cát Trọng Lý nói rằng: "Văn hoá làm sao chống lại được sức mạnh của thời gian, nó chỉ có thể phát triển được thôi. Nó cần phải làm người ta thích thú. Chứ mình không thể bảo tồn 1 cái xác ướp được,…”. Còn cố TBT thì nói rằng “văn hóa còn là dân tộc còn".
Ở đây mình nghĩ rằng quan điểm của LCTL khá sâu sắc và không đáng bị dư luận ném đá như vậy trong thời gian qua. Còn quan điểm của cố TBT nghe cũng hay, được khá nhiều người đồng tình nhưng không phải vì vậy mà ta không cần xem xét lại xem nó có hợp lý hay không. Bài viết này mục đích là để phân tích hai luồng ý kiến đó.
1) Văn hóa là gì?
Trước khi gật hay lắc với những lời đao to búa lớn của ai đó, ít nhất ta cần biết họ đang nói về điều gì.
“Văn hóa” là một trong những khái niệm rộng nhất của nhân loại thời hiện đại. Trong tiếng Việt hay tiếng Hoa có cách nói “có văn hóa”. Nguyên nhân là nghĩa gốc của cụm từ này. Trong từ gốc Hoa của “văn hóa” có chữ “văn” (文), chỉ chữ viết/ ngôn ngữ (chữ 文 mô tả các đường nguệch ngoạc khi người ta bắt đầu biết vẽ chữ trên đá). “Văn hóa” theo đó có nghĩa là “quá trình có chữ viết”. Với chữ viết, xã hội bắt đầu phát triển vượt bậc. Vì thế, một người có thể được khen là “có văn hóa”, hàm ý là có hiểu biết, tri thức và tiến bộ.
Nhưng đó chỉ là một cách nói. Từ tương đương với văn hóa trong tiếng Anh là “culture”, với gốc từ “cultura” trong tiếng Latin mang nghĩa chăm sóc đất đai (để trồng trọt). Từ nghĩa ban đầu chăm sóc cái bụng, dần dần nó được phát triển thành chăm sóc cái đầu, sau chỉ mọi thứ bao quanh và được tạo ra từ quá trình chăm sóc sự sống của con người. Đó là lý do tại sao trong tiếng Anh, ta không nói ai đó “có culture”. Vì văn hóa chỉ đơn giản là “mọi thứ do con người tạo ra từ xưa tới nay”, không có hàm ý tiến bộ.
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học cũng định nghĩa như thế. Văn hóa, theo tài liệu này, là “tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”. Tức là, bất kỳ thứ gì chúng ta đã, đang và sẽ làm, nó đều là văn hóa. Nó không thuộc sở hữu riêng của bất kỳ ai, bất kỳ nhóm người nào, và cũng không chết cứng ở một góc thời gian nào. Nó là thứ mà mỗi người chúng ta, từng ngày, từng giờ, từng phút một, vẫn đang liên tục tạo ra. Theo suy nghĩ này, “văn hóa dân tộc” là mọi thứ mà mỗi người trong dân tộc cùng tạo ra từ xưa đến nay. Phải nhấn mạnh hai chữ “đến nay” là vì trong rất nhiều trường hợp, khi nói về “văn hóa” hay “văn hóa dân tộc”, người ta đều mặc định chỉ những gì được tạo ra “hồi xưa” mà bỏ qua yếu tố “thời nay”.
Thứ mà họ nói đến là một bộ phận của văn hóa: văn hóa truyền thống.
2) Thế nào là “văn hóa truyền thống”?
Có ít nhất hai cách hiểu rất khác biệt. Một là những gì được tạo ra nguyên gốc thời xưa. Hai là những gì được truyền lại từ ngày trước.
“Được truyền lại” là một ý rất quan trọng. Bạn có biết trò chơi Tam sao thất bản chứ? Với những ai đã từng chơi, chắc hẳn chúng ta đều quen thuộc với kết quả là thông điệp khi được truyền đến người cuối cùng sẽ hoàn toàn bị biến dạng theo một cách không ngờ tới.
Chỉ với một thử nghiệm đơn giản, thông điệp không hề phức tạp, số lượng người tham gia nhỏ, trong một thời gian rất ngắn, mà thông tin đã bị biến dạng như vậy. Điều gì khiến bạn tin chắc rằng “văn hóa truyền thống” mà chúng ta đang có là những thứ “nguyên gốc ngay từ ban đầu”?
Sự thật là văn hoá mà chúng ta đang có bây giờ đều là những thứ sót lại từ ngày xưa, sau khi đã trải qua vô số lần biến đổi.
3) “Văn hoá còn thì dân tộc còn.”
Hãy cùng phân tích từng câu từng chữ trong câu nói này.
“Văn hoá” là từ mượn tiếng Hán: 文化 (wén huà) như đã nói ở trên. Trong quãng 1970 phong trào “Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt” nổ ra với một trong những chủ trương chính là dùng tiếng Việt thay Hán-Việt nếu có thể. Ví dụ từng có đề nghị thay “Đại hội phụ nữ toàn quốc” bằng “Buổi sum họp lớn của đàn bà cả nước.”Thế nhưng từ “văn hoá” quan trọng như thế mà chưa được thay. Có thể do tiếng Việt không có từ thay, hoặc có mà mình không biết chăng?
Còn thuật ngữ “dân tộc” theo tìm hiểu của GS Phan Huy Lê, là từ ngữ do người Nhật sáng tạo ra để dịch thuật ngữ “nation” của phương tây. Một trong những người Việt đầu tiên sử dụng nó là cụ Phan Bội Châu trong tác phẩm Lưu Cầu huyết lệ tân thư chỉ mới xuất hiện ở đầu thế kỉ 20.
Thời gian trước đó, người Việt có biết dân tộc là gì không? Nếu biết, thì họ dùng thuật ngữ gì? Và nếu đã biết và đã có thuật ngữ, thì tại sao không tiếp tục dùng nó mà lại dùng thuật ngữ của người Nhật?
Vậy là trong một câu ngắn, khi truy tìm nguồn gốc, chúng ta đã thấy nó không có nhiều “gốc Việt” cho lắm. Nếu văn hoá là vay mượn, ít nhất là có nhiều thứ vay mượn, vậy thì dựa vào đâu để xác định cội nguồn?
Ngoài ra câu nói “văn hóa còn là dân tộc còn” này nếu được viết ra trong thời buổi ngày nay, gần như 100% là sẽ được viết bằng chữ quốc ngữ – bộ chữ viết được tạo nên bởi các giáo sĩ do đế quốc Bồ Đào Nha thời thế kỉ 17 cử đi để truyền giáo cho các vùng đất ở châu Á, và việc truyền giáo vốn mang mục đích làm bàn đạp hỗ trợ cho công việc thuộc địa hoá sau này của đế quốc.
Bản thân bộ chữ viết này khi mới ra đời không phục vụ cho dân tộc Việt Nam, mà phục vụ các giáo sĩ trong việc kí âm và tìm hiểu ngôn ngữ bản địa, sau đó ngay cả khi nó được các giáo sĩ mở trường để dạy học, nó vẫn chỉ phục vụ cho giới tôn giáo.
Sau khi thực dân Pháp chính thức xâm lược Việt Nam vào thế kỉ 19, chữ quốc ngữ mới bắt đầu có mục đích phục vụ dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, dân tộc Việt Nam không hề đồng lòng đón nhận nó, bởi vì nó là công cụ… phản dân tộc. Những người Việt phản đối nó, tiêu biểu là cụ Nguyễn Đình Chiểu, cho rằng nó là công cụ của thực dân, nó phá huỷ bản sắc dân tộc là chữ Hán, và nó đã bị cụ đồ Chiểu phản đối kịch liệt.
Cụ đồ Chiểu, khỏi phải nói, là một người rất yêu văn hoá dân tộc.
Giả sử cụ đồ Chiểu, một người yêu văn hoá dân tộc, thấy ngày nay ai cũng dùng chữ quốc ngữ và cụ rất phẫn nộ. Cụ nói về thời kì huy hoàng của Nho học và chữ Hán, cụ lên án chữ của tây và ảnh hưởng của tây, với một tình cảm thống thiết không thể phủ nhận. Chúng ta sẽ ăn nói với cụ thế nào về tình hình thế kỉ 21 như các ví dụ đã phân tích ở trên đây?
4) Về câu nói của LCTL
Wilhelm V. Humboldt là một triết gia, nhà ngôn ngữ học, viên chức chính phủ, nhà ngoại giao người Đức và là người sáng lập Đại học Humboldt tại Berlin có nói một câu về ngôn ngữ rất hay như sau: “Về bản chất, ngôn ngữ là một cái gì đó trì tục, bền bỉ song không ngừng tiêu mất trong từng khoảnh khắc. Ngay cả việc BẢO TỒN NGÔN NGỮ bằng chữ viết cũng chỉ là sự bảo tồn không đầy đủ, một kiểu ƯỚP XÁC, việc này là cần thiết nếu chúng ta muốn cố cảm nhận một lần nữa sự sống động của lời nói.”
Chỉ cần thay “ngôn ngữ” thành “văn hóa” trong câu nói của Humboldt, bạn sẽ hiểu ý nghĩa trong câu nói của LCTL.
Nếu như “bảo tồn ngôn ngữ” giúp chúng ta có cảm giác “cố cảm nhận một lần nữa sự sống động của lời nói” như Humboldt đã nêu thì hành vi “bảo tồn văn hoá” là một sự hợp lí hoá cho tư duy muốn tạo sự liên tục giữa quá khứ (rất xa) với hiện tại của một dân tộc.
Vì nếu không có sự liên tục ấy sẽ rất khó nói rằng cộng đồng bây giờ so với cộng đồng 100 năm trước là cùng 1 dân tộc (nếu xác định theo văn hoá, chứ không theo sắc tộc).
Và bất chấp những ý muốn của con người, các hiện tượng xã hội vẫn diễn ra theo nguyên lí của nó, chúng ta bây giờ nhìn về người Việt 100 năm trước sẽ rất khó nói là mang cùng văn hoá.
Nhưng hiện nay chúng ta vẫn rất tự hào mình là người Việt là tại vì sao? Chính vì người Việt đã thức tỉnh chủ nghĩa dân tộc vào đầu thế kỷ XX (bài viết trước trên doxa mình đã có phân tích về sự chuyển biến tri thức này, các bạn có thể đọc lại).
5)Vậy làm thế nào để bảo vệ văn hóa truyền thống?
Chúng ta cần nhắc lại và đồng ý với nhau một số điểm như sau:
Quan điểm phổ biến cho rằng, những thứ văn hóa ta đang có, hữu hình hay vô hình, đều là những thứ đã được bảo vệ. Và nhiệm vụ của chúng ta là tiếp tục bảo vệ nó để truyền lại đời sau.
Đó là tầm nhìn xa bị che phủ bởi lớp lớp sương mù, cả trước lẫn sau.
Sự thật là, những thứ ta đang có chỉ là những phiên bản mới nhất của văn hóa, được tổng hợp từ thế hệ này qua thế hệ khác. Trong quá trình tổng hợp đó, các thế hệ trước đã giữ lại những thứ họ cho là có ích, và thêm vào những thứ họ tự tạo ra.
Vậy thì, mọi thế hệ đều góp phần vào việc tạo ra văn hóa để truyền lại cho đời sau. Kiến tạo văn hóa không phải là một đặc quyền của người đời trước. Trái lại, văn hóa là sản phẩm của những người đã sống kết hợp với những người đang sống cùng tạo ra.
Một khi bạn còn sống, bạn còn có quyền tạo ra thứ văn hóa riêng của mình. Không ai có tư cách gì để cấm cản điều đó, cho dù họ có to mồm và xảo miệng đến đâu.
Còn với những người vẫn quyết tâm giữ lấy “văn hóa dân tộc nguyên gốc của cha ông”, họ nên dừng ngay việc đọc và viết chữ Quốc Ngữ.
Các chữ cái tiếng Việt mà bạn đang đọc chỉ mới được tạo ra từ 400 năm trước bởi những giáo sĩ phương Tây. So với tiêu chuẩn “nghìn năm văn hiến”, nó chắc chắn không phải là thứ văn hóa nguyên gốc mà nhiều người kêu gào đòi bảo vệ.
Chỉ mới hơn 100 năm trước, khi chữ Quốc ngữ (tiếng Việt ngày nay) được đưa vào giảng dạy trong trường, rất nhiều người còn không chịu đi học “thứ chữ của người ngoại quốc”, sợ “mất gốc”. Cụ Nguyễn Đình Chiểu ở trên là một ví dụ như vậy. Khi chính quyền ra lệnh bắt buộc, những nhà có tiền thậm chí còn “mướn người đi học thế” cho con em mình.
Nếu ai đó ám ảnh với “văn hóa dân tộc nguyên gốc”, họ cũng nên bỏ qua luôn chữ Nôm trước đó, vì chữ Nôm chỉ là phái sinh của chữ Hán. Thay vào đó, họ nên đào ngược về vài ngàn năm trước để tìm ra thứ “văn tự gốc” mà người Việt thời đó sử dụng.
Còn một khi bản thân vẫn đang dùng thành quả văn hóa ngoại nhập, vốn là kết quả sáng tạo, thay đổi, chỉnh sửa của nhiều thế hệ gộp lại, họ nên tận dụng điều đó để hiểu thêm về thế giới rộng lớn này.
Cách bảo vệ văn hóa tốt nhất không phải là ôm khư khư một phiên bản của nó, đặt lên bàn thờ và thắp nhang rồi bắt người khác quỳ lạy như mình. Cách tốt nhất để bảo vệ văn hóa là chia sẻ nó. Nhờ vậy, những thứ có ích được giữ lại, những thứ không phù hợp được bỏ đi, những thứ mới được đưa vào, những thứ có sức sống nhất sẽ tiếp tục được lan truyền qua đời sau. Như triết gia Thomas More đã từng viết trong cuốn sách Utopia: “Truyền thống không có nghĩa là gìn giữ đống tro, mà là chuyển tiếp ngọn lửa”.
Không ai có thể và có tư cách đảo ngược tiến trình này. Không ai có thể và có tư cách cản trở những người khác trong quá trình sáng tạo cuộc sống.
Nếu trong quá trình này, bạn gặp những kẻ bỉ bôi chê bai những thứ mình tạo ra, hãy mặc kệ họ.
Nhưng nếu những ông Kẹ đó cố tình tìm cách bịt miệng bạn, đừng ngại bật lại họ. Con cháu đời sau sẽ biết ơn bạn.
Hoặc không.
Chúng còn bận kiến tạo văn hóa của riêng mình.
Bonus: Trong chương trình Anh Trai Vượt Ngàn Chông Gai, NSND Tự Long cũng có phát ngôn: “Văn hoá là bản chất, văn hoá là cội nguồn, văn hoá là dân tộc”. Nếu thay phát ngôn của cố TBT Nguyễn Phú Trọng bằng phát ngôn này thì lập luận của bài phân tích trên của mình vẫn không thay đổi :))ThíchBình luận
Cr: khanh.lebao1210lhp