Socrate in the symposium at Olympus: Socrate và Daemon (hay về Lý trí và Cảm xúc) Tạm dừng những giờ phút bàn…
Tạm dừng những giờ phút bàn luận căng thẳng, buổi yến tiệc lại ngập tràn những rượu, đồ ăn thức uống ngon lành, cùng âm nhạc. Tất cả mọi người lại tiếp tục say sưa cùng không khí hân hoan, chỉ riêng Socrate là ngồi đăm chiêu. Nhìn ly rượu trên tay - kẻ phàm nhân nghĩ vẩn vơ hay sâu thẳm - chẳng buồn uống.
- Ngươi làm sao thế? - một tiếng nói bỗng vang lên, cắt ngang dòng suy tư của Socrate.
Gã ngẩng mặt, nhìn quanh quất xung quanh tìm xem ai đang gọi mình, thậm chí còn nhìn cả lên cao để tìm xem có vị thiên thần nào đang gọi gã chăng.
- Ngươi nhìn đi đâu đấy? - tiếng nói đó lại cất lên - Ta ở đây này, nhìn xuống đây!
(Cuộc đối thoại nội tâm của Socrate bắt đầu)
Socrate nhìn xuống mặt đất, phía bên trái gã, nơi ánh sáng đang hắt bóng của chính gã in trên nền sàn.
- Đúng rồi! Ở đây! Là ta đây.
Thoáng đôi ba giây bất ngờ, Socrate lên tiếng đáp:
- Ra là ngươi đó sao! Daemon…- Phải! Chính ta đây! Sao ngươi lại ngạc nhiên khi nghe thấy ta? Hay nói đúng hơn là… sao đến tận bây giờ ngươi mới lại nghe thấy ta?
Socrate im lặng hồi lâu như nhớ về điều gì đó rồi lên tiếng đáp:- Ta đã có thể tự suy nghĩ rồi, đã có thể chín chắn hơn để tự suy nghĩ. Ta sẽ dùng lý trí của ta để suy nghĩ. - Socrate vừa nói vừa nhìn đăm đăm vào ly rượu đầy đang cầm trên tay.- Nghe như ngươi đang oán trách ta nhỉ?
- Chỉ bởi vì ngươi luôn đẩy cảm xúc của ta đi trước, như cơn gió đẩy linh hồn mềm yếu của ta lang thang giữa đại dương biến dịch. Ta như vị thuyền trưởng không thể lèo lái con thuyền của chính mình. Ngươi đẩy cảm xúc của ta đi đâu, thì lý trí của ta lại phải í ạch chạy theo đến đó. Không bao giờ giành được vòng nguyệt quế…- Và đó là việc xấu sao?- Để ta nói cho hết. Ngươi đưa đẩy cảm xúc, nhưng đến khi hành động xảy ra thì ngươi lại biến mất tăm, để mặc ta phải dùng lý trí mà giải quyết.- Ồ thôi nào! Socrate thông minh ơi, ngươi không định nói với ta rằng những hành động của ngươi là do ta đã điều khiển cảm xúc, rồi sau đó ép ngươi phải dùng lý lẽ để biện minh đó chứ? Như kẻ vì tức giận đã gây hại cho người khác rồi đứng trước bồi thẩm đoàn phải cố mà lôi ra cho được cái cớ hợp lý cho hành động đó?- Lại chẳng phải như thế? - Socrate chua cay châm chọc - Dù trước mặt bàn dân thiên hạ kẻ đó có thừa nhận rằng hắn đã nóng giận mới dẫn đến cớ sự thì theo sau đó, đám đông vẫn đang chờ hắn ta biện minh bằng một lý lẽ phù hợp, nếu không họ sẽ chẳng dễ dàng mà tha thứ.- Ngươi khiến cảm xúc mang một vẻ mặt xấu xí quá trong tình huống mình đặt ra đấy - Daemon phản bác.- Và ta sẽ khiến nó xấu xí hơn nữa nếu ngươi muốn nghe.- Ta sẵn sàng!
***- Dù cho cái hành động nông cạn bị điều khiển bởi cảm xúc kia không bị phát giác, thì tòa án lương tâm vẫn sẽ xử tội. Và bị cáo phải đứng trước vành móng ngựa của tòa án đó mới là bị cáo tồi tệ hơn cả. Đến ta chắc cũng chẳng dám thừa nhận với chính ta rằng đó là cảm xúc đã dẫn lối ta. Ta phải ngụy tín, tự lừa dối bản thân rằng vẫn có một cái lý cho hành động. Nếu vậy, ta thà bị bắt gặp bởi nhân chứng bởi chí ít luật phát sẽ trừng phạt ta.
- Nào Socrate ơi, ta đã nghe ngươi nói. Ngươi thương xót cho lý trí và lên án cảm xúc như vậy sao? Nhưng ngươi có biết cảm xúc có lợi cho ngươi thế nào nếu ngươi nghe theo nó không?- Như thế nào?- Là hạnh phúc đó Socrate hỡi - Daemon nói như ngân vang - ta mặc kệ những định nghĩa lòng vòng của ngươi cùng đám đệ tử về hạnh phúc hay cái “phía sau” hạnh phúc. Bởi để ta nói ngươi hiểu, hạnh phúc chính là khi cảm xúc được thỏa mãn. Ngươi khiến bản thân hạnh phúc khi ngươi thỏa mãn cảm xúc của chính mình. Ngươi khiến người khác cảm thấy hạnh phúc khi ngươi thỏa mãn được cảm xúc của họ.- Ăn nói nhăng cuội - Socrate lớn tiếng chỉ trích.- Ồ! Thế ngươi không thấy những tay chính khách sừng sỏ hay bọn Sophist cùng những thuật hùng biện, ngụy biện sao? Đám đông nghe theo chúng nào phải do chúng nói có lý hơn, mà là do chúng thỏa mãn được cảm xúc của quần chúng, hoặc chúng cũng biết cách kích thích và mê hoặc cảm xúc của người nghe. Còn với những kẻ muốn dùng lý trí thì sao? Phần thưởng là gì?
Một chén độc cần thơm phức chăng? - Daemon dứt lời kèm theo tiếng cười lớn.
***- Ta sẽ không để ngươi lợi dụng nữa đâu “con tiểu quỷ” kia - Socrate lớn tiếng đáp - Ngươi và thứ cảm xúc mánh lới kia chẳng thể biện minh được nữa đâu. Ngươi làm như cảm xúc có bản chất là một kho báu quý giá quá chừng mà nào có nói cho ai biết được ngươi định giá hay đo đếm cảm xúc ra làm sao đâu!- Ngươi nói vậy là sao? - Daemon bỗng chốc im bặt tiếng cười, gằn giọng hỏi Socrate.- Ôi con tiểu quỷ non nớt. Nếu ngươi thật sự đề cao cảm xúc như thế thì nói ta nghe xem ngươi lấy cái gì để cân đo cái kho báu quý giá đó? Cái sự vui của người này có giống cái sự vui của người kia không? Hay thậm chí là với cùng một người thì vui và vui hơn quý báu và giá trị như thế nào trong mối tương quan với nhau? Hay là ngươi có thể khẳng định với ta rằng có kẻ nọ khi vui thì y chạy được 1km và khi vui hơn thì chạy 2km không?- So sánh quỷ quyệt quá Socrate, làm gì có thể đem khoảng cách xa gần để làm đơn vị cho cảm xúc?- Vậy hãy cho ta một thứ đơn vị đi Daemon! Bằng không, hãy thừa nhận rằng bản chất của cảm xúc tự nó lúc xuất hiện ban đầu đã là biến dịch, mỗi lúc mỗi khác.- Như vậy thì đã sao? Ngươi thật sự đang có ý gì hỡi Socrate “kẻ lươn lẹo”?
- Ta không hề lươn lẹo đâu. Ta sẽ cho ngươi thấy rõ giá trị của cái kho báu ngươi đang gìn giữ. Bởi ta cho rằng, cảm xúc không gì hơn là một chất xúc tác…
***Socrate nói tiếp:- Ta đã nhận ra rằng, tâm hồn con người là cuộc đương đầu giữa lý trí và khao khát mà thôi, chứ không phải giữa lý trí và cảm xúc như ngươi hay nhiều kẻ từng tuyên bố. Ví dụ, khi một kẻ khát nước và trước mặt y là hai chiếc ly, một đựng nước lã - một đựng rượu nho. Khi đó, bằng lý trí, y hiểu rằng ly nước lã là đủ để giúp y chấm dứt cơn khát, còn khao khát lại thôi thúc y chọn ly rượu với mục đích vừa giải khát vừa nếm rượu. Vậy đâu là yếu tố để kẻ đó lựa chọn? Khi đó tinh thần - yếu tố thứ ba trong tâm hồn sẽ giúp đưa ra lựa chọn. Một tinh thần lành mạnh, được đào luyện kỹ càng sẽ nghiêng về lựa chọn của lý trí.- Như vậy thì sao chứ? - Daemon hỏi - Ta chưa thấy cảm xúc ở đâu cả?- Ngươi sẽ thấy ngay đây thôi. Hãy quay lại câu chuyện về gã bị cáo vì tức giận mà làm hại người khác. Ta sẽ phân chia lại vấn đề để ngươi thấy rõ hơn. Tại thời điểm khi giữa bị cáo và người bị hại xảy ra xung đột, trong đầu bị cáo hẳn cũng đứng giữa hai lựa chọn như kẻ khát nước. Đó là bình tĩnh tìm cách giải quyết và hung hăng xông vào. Nếu như ta cho rằng lựa chọn đầu tiên là thuộc về lý trí, lựa chọn thứ hai là thuộc về bản năng, thì sẽ thấy rõ chỉ còn một chỗ cho cảm xúc mà thôi, đó là chất xúc tác dẫn đến một trong hai lựa chọn đó. Và Daemon ơi, ngươi còn chưa rõ sao? Nếu kẻ kia lựa chọn bình tĩnh giải quyết thì sẽ được khen ngợi là có lý trí và tinh thần mạnh mẽ, còn nếu làm ngược lại sẽ bị xem là bản năng thú dữ và chạy theo cảm xúc. Vậy kết luận khả dĩ là gì?- Ngươi hãy nói huỵch toẹt ra luôn đi Socrate - Daemon gầm lên.- Ta sẽ kết luận rằng - Socrate nghiêm giọng - cảm xúc là bóng mờ của tinh thần, hay nói đúng hơn là một tinh thần chưa được đào luyện kỹ càng.- Ngươi quá ngạo mạn Socrate à - Daemon chua cay nói - Cái cảm xúc cao quý ngời ngời, món quà của thần linh ban tặng đã bị ngươi chà đạp không thương tiếc. Chẳng lẽ ngươi không nhận ra sao? Cái thứ mà ngươi vừa chà đạp đó, cái khả năng giúp ngươi phán đoán đó, cảm xúc đó, là món quà quý giá biết bao mà thần linh đã ban cho ngươi?- Không đâu Daemon ơi, cảm xúc không phải món quà thần linh ban cho đâu. Nó chỉ là thứ con người học được từ lẫn nhau.- Nếu ngươi nói vậy thì còn đâu những sự thánh thiêng khi con người đứng trước cái đẹp hay cái thiện nữa? Ngươi muốn trần tục hóa mọi giá trị thiêng liêng sao Socrate?- Ta không hề phủ nhận những giá trị đó Daemon! Mà ta muốn nói rằng, đứng trước những giá trị đó, cảm xúc không phải là một yếu tố ngang hàng hay quan trọng để có quyền đưa ra đánh giá.
Từ trong chiếc bóng của Socrate, một cánh tay gầy gò với những móng sắc nhọn chợt vương ra, nhằm thẳng cổ của kẻ phàm nhân.
(Tạm dừng đối thoại nội tâm)
Chợt một âm thanh cao vút phát ra kéo Socrate quay về với thực tại. Gã ngẩng mặt lên nhìn. Đó là thần Hephaestus, trong tay ngài ấy là một vật dụng lạ lùng bằng kim loại, có một đầu to, đầu còn lại khá nhỏ trông như chiếc sáo được thần ngậm trong miệng. Những âm điệu bắt đầu vang lên và Hephaestus lắc lư theo điệu nhạc trong khi những ngón tay cứ liên tục di chuyển nhấp nhô.
Giai điệu khiến Socrate ngỡ ngàng, bần thần như đứa trẻ được trở về lòng mẹ, như người lính được quay về với gia đình, như người anh hùng lưu lạc đã tìm về được cố hương.
Bài nhạc kết thúc, Hephaestus lầm lũi tiến vào trong cánh gà, không chào khán giả, mặc nhiên những tràng vỗ tay từ phía dưới.
(Trở lại với cuộc đối thoại nội tâm của Socrate)
Socrate ngồi đó, suy tư hồi lâu, rồi lẩm bẩm:
- Ta thật quá nông cạn!- Chúng ta đều thế Socrate à - Daemon lên tiếng.- Là ngươi đúng không Daemon? Chính ngươi, bằng cảm xúc, đã kéo tâm hồn ta về những miền sâu thẳm của bài hát, về miền đất của nghệ thuật, của chính cái đẹp. Có đúng vậy không?- Cho dù có thật sự là vậy thì cũng chẳng ích gì nếu không có lý trí suy xét từ chính ngươi, Socrate ơi. Ta không thể khơi gợi trong ngươi cái gì nếu thiếu sự sẵn sàng tiếp nhận từ chính ngươi cả.- Sao lại không lợi ích? Ta với cái đầu già nua này làm sao còn có thể thấy được cái đẹp của nghệ thuật nếu thiếu cảm xúc? Con mắt trần tục này há chăng chỉ nhìn thấy được vẻ ngoài của mọi sự. Ngươi đã giúp ta nhìn sâu hơn, giúp ta trẻ hóa mình, giúp ta trở nên người hơn.- Nhưng ngươi không sợ sao Socrate? Ngươi không sợ những cảm xúc đó chỉ là mô phỏng, giả lập hay ngụy tạo, ngụy tín như ngươi đã từng lo sợ sao?- Không còn nữa nếu ta biết rằng cảm xúc có thể giúp ta tiến gần đến giá trị của “cái đẹp”. Như kẻ nô lệ hát về nỗi nhớ quê nhà và người ca sĩ cố gắng mô phỏng tình cảm đó, cả hai đều đang nỗ lực tiến đến gần cái đẹp trong bài hát. Thế thì ta nỡ lòng nào lại bảo một bên là chân thật, một bên là giả tạo!- Vậy là ngươi đã công nhận giá trị của cảm xúc rồi sao?- Cảm xúc và Lý trí, ta cần cả hai Daemon hỡi. Và dù có muốn thì ta cũng không thể tách rời chúng được.- Ngươi sẽ không tách rời được đâu.- Và ta cũng sẽ không tách rời khỏi ngươi nữa Daemon hỡi.- Ta và ngươi sẽ không tách rời.- Đúng vậy.
- BỞI NHƯ THẾ MỚI TRỌN VẸN LÀ SOCRATE - Cả hai đồng thanh nói.
(Kết thúc đối thoại nội tâm)
Socrate mở mắt, ánh nhìn tinh khôn, lòng nhẹ nhõm. Nhìn vào ly rượu đang cầm trên tay rồi tu một hơi nốc cạn.
Từ trên ngai vàng tối thượng, thần Zeus trông thấy cảnh đó thì nở một nụ cười mỉm rồi cất tiếng:- Này phàm nhân, ngươi đã hòa hợp chưa? Lý trí và Cảm xúc của ngươi đó?Hơi bất ngờ trước câu hỏi của vị chúa tể, nhưng Socrate vẫn thành thật trả lời:- Thưa thần tối cao, tôi và nó đã có một cuộc nói chuyện dài. Và chúng tôi thừa nhận lẫn nhau.- Tốt lắm! - Thần Zeus cười vang - Ta đang mong chờ điều đó - Bởi Socrate ơi, buổi yến tiệc vẫn còn dài lắm và để thưởng thức trọn vẹn nó, ngươi cần phải dốc sức bằng cả tâm hồn, bằng cả lý trí và cảm xúc, hoặc hơn thế nữa…
Cr: Sodom