Thế nào là “bản sắc dân tộc” ? Rất nhiều từ ngữ trong tiếng Việt ngày nay có nguồn gốc từ những khái niệm…
Rất nhiều từ ngữ trong tiếng Việt ngày nay có nguồn gốc từ những khái niệm phương Tây sau "cách mạng khoa học" (the scientific revolution).
Trong vùng văn hoá Hán quyển, Nhật Bản là nước tiếp thu văn minh phương Tây sau cách mạng khoa học sớm nhất. Chính người Nhật đã tạo ra những từ như "sinh học", "hoá học", "dân tộc" v.v. để dịch những thuật ngữ phương Tây như "biology", "chemistry", "nation"...Về sau trí thức Trung Hoa, Việt Nam, và Triều Tiên đều vay mượn những từ này từ người Nhật.
Song song với việc áp dụng những thuật ngữ do người Nhật tiên phong tạo ra, trí thức Việt tiếp tục tạo ra những từ ngữ khác để chỉ những khái niệm mà họ thấy trong sách vở phương Tây. Một trong những từ đấy là "bản sắc".Những thập niên trước, trí thức Việt đã cố tạo ra một từ để diễn đạt khái niệm "identity" của phương Tây, và sau bao nhiêu cuộc họp thảo, cuối cùng họ đã thông qua từ "bản sắc". Cụm từ "bắc sắc dân tộc" được đặt ra để chỉ khái niệm "National Identity" thường xuyên thấy trong sách vở phương Tây.
Nhưng có lẽ trí thức Việt đã hiểu sai về "Identity" và "National Identity", hoặc họ đã cố tình giảng dạy nó sai, dẫn đến bây giờ khái niệm "bản sắc" / "bản sắc dân tộc" hoàn toàn khác với khái niệm "identity" / "national identity"."Identity" đối với người phương Tây không phải là những đặc tính sẵn có của một người khi họ sinh ra. "Identity" là những gì họ tự nhận về mình. Giống như một cái tên, nó được đặt cho ta, hoặc ta tự đặt cho mình. Khi một con người đi tìm "identity" cho bản thân, họ muốn đi tìm 1 lý tưởng sống cho mình. Tôi sẽ là một cô giáo để truyền đạt những đam mê của mình cho thế hệ sau, hay tôi sẽ là một nghệ sĩ ballet để chuyển tải những cảm xúc từ âm nhạc thành hình ảnh? Identity không phải là thứ bẩm sinh, nó là thứ được tạo dựng bởi con người, cho bản thân họ, hoặc cho một người khác.
"National identity" là những gì một quốc gia tự nhận về mình, và những người trong quốc gia này tin như thế vì họ được dạy như thế. Điển hình là việc người Mỹ xem mình là đất nước bảo vệ tự do và mang tự do đến cho những đất nước khác. Nó trở thành một "national identity" của người Mỹ, một lý tưởng của đất nước Mỹ. Chính quyền Mỹ mỗi lần muốn đem quân sang nước nào đều phải dùng danh nghĩa "bảo vệ tự do" để thuyết phục người dân Mỹ ủng hộ. Và người dân Mỹ không tự nhiên mà tin rằng mình có sứ mệnh mang tự do đến cho các đất nước khác, vì họ được truyền thông và giáo dục Mỹ bảo như thế. Tuy nhiên, sứ mệnh ấy không phải bao giờ cũng là sự thật. Chính quyền Mỹ từng ủng hộ khá nhiều lãnh đạo độc tài trên thế giới, và bất cứ người Mỹ trưởng thành nào khi tìm hiểu cũng rõ về điều này, và cũng đã có không ít tiếng nói từ sinh viên chỉ ra sự hai mặt, giả dối của chính quyền Mỹ, không ít cuộc biểu tình phản chiến, và không ít tố chức và chính trị gia cho rằng Mỹ nên tập trung vào vấn đề quốc nội và ngưng nhún tay vào chuyện của nước khác.
Sang đến Việt Nam, khái niệm "identity" bị biến thành "bản sắc", nó được hiểu là những đặc tính tự nhiên, bẩm sinh của một dân tộc. Người Việt yêu chuộng hoà bình, người Việt cần cù chăm chỉ, người Việt có lòng yêu nước nồng nàn, có truyền thống đánh giặc cứu nước v.v. Tất cả được nói đến như những đặc tính mà người Việt nghìn năm nay từ khi sinh ra đã có.
Chữ "bản sắc" ngày nay được dùng tràn lan nhưng ít ai hiểu nghĩa và nguồn gốc của nó. Có lẽ vấn đề lớn nhất của từ "bản sắc" là nó hàm ý một thứ gì đó tự nhiên và bất biến (chứ không phải là một thứ "nhân tạo" và có thể biến đổi như identity), mà ta biết rằng khi nói về văn hoá của một quốc gia thì không có gì tự nhiên và cũng không có gì bất biến. Bản thân văn hoá đã là nhân tạo và văn hoá từ thời kỳ này sang thời kỳ khác luôn có sự thay đổi.
Hãy so sánh văn hoá Việt Nam từ thời Lý đến Nguyễn rồi hiện đại, ta có thể thấy bao nhiêu biến đổi.
Nói riêng về kiến trúc. Kiến trúc thời Lý có mái ngói ống và vươn xa như kiến trúc thời Đường - Tống, vẫn còn thấy ở kiến trúc Nhật và Triều Tiên bây giờ. Sang thời Trần, ngói vảy bắt đầu xuất hiện và được dùng nhiều trong kiến trúc cung đình và dân gian, tuy nhiên hình dạng mái vẫn không khác nhiều mái thời Lý. Sang đến thời Lê bắt đầu có nhiều sự thay đổi về hình dạng mái: mái trở nên dốc hơn và góc mái cong lên, các đường tích trên mái không còn được lợp bằng gạch ống và được kết bằng vữa, ở nhiều công trình đấu củng được thay bằng kẻ bảy. Sang đến thời Nguyễn, mái cung đình trở nên nhỏ hơn, mái dân gian thì đồ sộ nhưng ít vươn xa hơn, đấu củng gần như mất hoàn toàn và được thay bằng kẻ bảy.
Ta nhìn vào một kiến trúc đình làng ở VN ngày nay và cho đó là bản sắc dân tộc, nhưng không biết rằng ở thời Lý, Trần kiến trúc hoàn toàn khác hẳn với kiến trúc đình làng ngày nay và giống kiến trúc Hàn, Nhật ngày nay hơn. Thế rốt cuộc bản sắc dân tộc là gì và nó có bất biến? Hay ta đã hoàn toàn hiểu sai về từ "bản sắc" vốn được dùng để diễn đạt khái niệm "identity" của phương Tây?
Khi các học giả phương Tây viết về bản sắc dân tộc thì họ tập trung vào một thực tế đó là một cái gì đó được “tạo dựng” hoặc “tưởng tượng” nên. Họ cố gắng hiểu xem ai hoặc cái gì là những lực lượng hoặc sức mạnh đứng đàng sau sự nỗ lực này để tạo dựng nên bản sắc đó, và tại sao họ lại làm điều đó, hoặc tại sao người dân lại có nhu cầu tự tưởng tượng mình theo một cách thức như vậy.
Tại Việt Nam ngày nay, nhà nước đang hết sức, cũng như trong nhiều thập kỷ nay, mong làm cho người dân suy nghĩ và sống bằng những cung cách mà nhà nước bằng lòng. Trong những năm gần đây, nhà nước đã sử dụng chính thuật ngữ bản
sắc dân tộc
để làm như vậy. Vì thuật ngữ này được nhà nước Việt Nam sử dụng nên nó không thuộc loại
bản sắc
mà các học giả phương Tây hiểu và sử dụng, nhưng với tư cách là “các đặc điểm thật của dân tộc” thì đó chính là những gì mà các từ này thể hiện theo nghĩa đen. Nhà nước Việt Nam muốn nhân dân tin rằng (và trong một nhà nước như vậy thì có lẽ người dân cũng tin chắc như vậy) thật sự tồn tại những đặc điểm ấy và có thể được xác nhận là
bản sắc dân tộc.
Khi nỗ lực cổ vũ cho ý tưởng
bản sắc dân tộc, nhà nước Việt Nam đang thực sự hỗ trợ để tạo ra một bản sắc dân tộc, giống hệt như lúc nào chính phủ Mỹ cũng nói về việc thúc đẩy tự do theo đúng cung cách như vậy. Có những người Việt Nam TIN rằng Việt Nam là một dân tộc có những “đặc điểm thực sự” nào đó hệt như những người Mỹ TIN rằng nước Mỹ là một dân tộc thúc đẩy tự do. Tuy nhiên nếu các học giả Việt Nam xem xét vẫn đề này một cách xát xao, giống như các học giả Mỹ đã làm đối với xã hội của mình, thì chắc họ sẽ nhận thấy rằng giống như bất cứ nỗ lực nào nhằm tạo dựng một bản sắc dân tộc trên thế giới, thì “những đặc điểm có thật” này cũng chứa đựng đầy các mâu thuẫn và thực sự không “có thật”.
Cr: khanh.lebao1210lhp