“Chịu” – Từ ngữ đời thường và sắc thái hiện sinh của tồn tại người Martin Heidegger, trong tác phẩm Being and…
Martin Heidegger, trong tác phẩm Being and Time (Tồn tại và Thời gian), đã khai triển một trong những luận điểm triệt để nhất về con người: con người là hữu thể bị quăng vào thế giới (Geworfenheit) – một tình trạng hiện sinh mà con người không thể tự lựa chọn hoàn cảnh ra đời của mình. Tồn tại người, hay Dasein, được ông mô tả như một “tồn tại-ở-đó” (being-there), nhưng sâu xa hơn là một “tồn tại-chịu-đó” – một lối nói ẩn dụ cho việc con người chịu đựng, chịu trách nhiệm, chịu chọn, chịu sống, chịu yêu – trong chính thân phận hữu hạn và bị ném vào dòng đời phi lý.
--Trong ngôn ngữ đời thường, từ “chịu” xuất hiện rất tự nhiên nhưng lại ẩn chứa nhiều sắc thái hiện sinh đặc biệt chỉ có ở con người. Khi người nam hỏi: “Em ăn gì?” và người nữ trả lời: “Ăn gì cũng được,” thì câu đáp không đơn thuần là sự dễ dãi, mà là một sự mời gọi để người kia hiểu và chịu lấy trách nhiệm của lựa chọn. Và nếu người nam lúng túng hay bối rối, có thể buông câu: “Anh chịu em đấy!” – không phải chỉ vì không hiểu, mà vì thấy mình rơi vào tình thế bất lực, bị đẩy vào một cục diện mà mình không chủ động nhưng lại phải chịu đựng nó.
--Câu nói dân gian như “Tao chịu mày đấy!” giữa bạn bè cũng vậy – nó không chỉ biểu thị sự bất lực mà còn là một thừa nhận rằng mối quan hệ, tình huống hay hành vi của người kia đã vượt khỏi logic thông thường, khiến người nói không còn cách nào khác ngoài việc… chịu. Nhưng ngôn ngữ tình yêu thì dùng từ “chịu” với sắc thái khác: “Anh chịu em không?” hay “Em chịu lấy anh không?” – đây là một hành vi hiện sinh triệt để. Bởi trong yêu và cưới, ta không chỉ chọn người kia như một đối tượng, mà là ta chịu hiện hữu bên người đó, chịu liên đới với cuộc đời người kia, và như thế, là chịu thiết định chính đời mình theo một hướng mới.
--Khái niệm “chịu” trong tiếng Việt thật ra gần gũi bất ngờ với quan niệm về Dasein của Heidegger: con người là hữu thể duy nhất có khả năng ý thức về tồn tại, nghĩa là có thể chịu trách nhiệm, chịu lựa chọn, và chịu cái bất khả lựa chọn (việc ta sinh ra, hoàn cảnh xã hội, cái chết). Sự hiện hữu của con người vì thế luôn là một sự chịu đựng tự do, một mâu thuẫn nội tại giữa khả năng tự thiết định (self-position) và tính bị-ném (thrownness).
--Cũng trong tinh thần đó, triết gia Alain Badiou, trong tác phẩm In Praise of Love (Ca tụng tình yêu), đã nói đến khái niệm “thiết định sự tình cờ”. Yêu một người là gặp một biến cố – một sự kiện (événement) – hoàn toàn bất định, ngẫu nhiên, nhưng sau đó, ta thiết định nó, nghĩa là chấp nhận nó như một điều có giá trị phổ quát cho đời mình. Trong Being and Event, Badiou khai triển rõ hơn: sự kiện không phải là cái xảy ra đơn thuần, mà là một sự kiện chỉ trở thành thực sự nếu chủ thể chịu trách nhiệm với nó, móc neo vào nó bằng lòng trung thành (fidelity) hay lòng chung thủy(loyalty). Chính ở đây, hành động “chịu” lại một lần nữa hiện ra như một chiều kích hiện sinh sâu xa: chịu chọn lựa tức là từ bỏ vô số khả thể khác, tức là tự giới hạn tự do để tồn tại có ý nghĩa.
--Trở lại với Heidegger, điều ông muốn nói không phải là con người đơn giản bị “ném” vào thế giới một cách vô nghĩa. Ngược lại, chính trong tình trạng bị-ném đó mà con người mới có khả năng tạo nên ý nghĩa, mới là hữu thể đặt câu hỏi về chính mình, về “hữu là gì”. Nhưng để làm điều đó, con người không thể trốn chạy khỏi cái “chịu”: chịu hiện hữu, chịu thời gian, chịu lo âu, chịu đối diện với cái chết – những yếu tố cốt lõi của existenz.Bởi thế, trong cái từ rất Việt – “chịu” – lại ẩn chứa cả một cấu trúc hiện sinh sâu sắc. “Chịu” không chỉ là từ ngữ, mà là một lối sống, một cách thức tồn tại. Nó nói lên sự mong manh, bất lực, nhưng cũng nói lên trách nhiệm, lựa chọn và yêu thương. Nó mang cả triết lý của Heidegger về Dasein, và tinh thần của Badiou về sự trung thành với biến cố.
--Nói một cách giản dị: Con người là hữu thể biết “chịu”. Và chính trong sự “chịu” đó mà con người không bị nuốt chửng bởi ngẫu nhiên, mà thiết định chính định mệnh của mình.
Cr: Nyxar