Tình yêu cũng cần một người quan sát vô tư nữa! Tác giả: Carly Jackson Có tham khảo bản dịch Kiêu hãnh và…
Tác giả: Carly Jackson
Có tham khảo bản dịch Kiêu hãnh và Định kiến của dịch giả Diệp Minh Tâm--Người quan sát vô tư(impartial spectator) đóng vai thần Cupid trong một trong những cuốn tiểu thuyết hay nhất của Jane Austen. Chàng Darcy và nàng Elizabeth Bennett đã chịu sửa mình vì họ có thể buông bỏ chấp niệm yêu lấy bản thân quá mức và tìm kiếm góc nhìn của một vị thẩm phán vô tư cho chính mình và cho nhau.--Adam Smith viết rằng khả năng để một người hy sinh lợi ích của bản thân cho lợi ích lớn hơn của người khác bắt nguồn từ ‘một con người bên trong, một vị thẩm phán cũng là một người phán xử cao quý cho các hành vi của chúng ta”(Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần III, Chương III), mà ông gọi là “người quan sát vô tư/công tâm”. Trong khi người quan sát vô tư đủ quả quyết để điều hành lương tri của chúng ta ngay cả khi chúng ta có những rung động mạnh mẽ, người quan sát vô tư cũng có thể bị lép vế trước những xúc cảm trào dâng mạnh mẽ trong khoảnh khắc trước khi người ấy hành động:-- Khi ta sắp hành động, sự nóng vội của đam mê hiếm khi cho phép ta cân nhắc hành động ấy, với thái độ công tâm của một người ngoài cuộc. Những xúc cảm mãnh liệt đang khuấy động tâm can ta khi ấy làm ta đánh giá sai lệch mọi sự; ngay cả khi ta cố gắng đặt mình vào vị trí của người khác và xem xét những đối tượng khiến ta quan tâm, trong sự sáng suốt, vốn xuất hiện một cách tự nhiên trước mặt họ, thì cơn cuồng nộ của chính đam mê nơi ta vẫn liên tục kéo ta trở lại vị trí của chính mình, nơi mọi thứ bị khuếch đại và méo mó bởi lòng yêu bản thân.--Nếu ta cần một ví dụ hư cấu để dễ hình dung hơn, cùng xem qua Kiêu hãnh và Định kiến của Jane Austen nhé. Đó là lúc chàng Fitzwwilliam Darcy sắp ngỏ lời kết hôn với nàng Elizabeth Bennett.--LÒNG YÊU BẢN THÂN CỦA NÀNG ELIZABETH--Khi Darcy lần đầu đặt chân đến thị trấn quê nhà của Elizabeth, chàng đã xúc phạm nàng bằng cách không chấp nhận khiêu vũ với cô. Lòng tự ái của nàng bị tổn thương sâu sắc để rồi hình thành nên một nỗi hằn học, vốn còn được tiếp sức bởi sự ác cảm chung của những người cô quen đối với Darcy. Mối hằn học này khiến cô háo hức lắng nghe câu chuyện than vãn của ô George Wickham về “tính cách đê tiện” của Darcy. Mối hằn học ấy trở thành điều mà Smith gọi là “oán giận”(resentment) sau khi cô biết rằng Darcy đã cố tình ngăn cản ông Charles Bingley tiếp tục mối quan hệ với người chị gái Jane mà cô hết mực thương yêu.-- Đồng thời, loài người cũng có một cảm xúc mãnh liệt về những tổn hại gây ra cho người khác… lòng nhẫn nại, ôn hòa và nhân văn của người bị hại – miễn là không có vẻ như người bị hại thiếu khí phách hay nhẫn nhịn vì sợ hãi – càng lớn bao nhiêu thì lòng oán giận của họ đối với kẻ đã tổn hại càng dữ dội bấy nhiêu. (Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần I, Mục II, Chương III)Sự nhẫn nại và ôn hòa vô tận của Jane càng ngày càng làm cho nỗi oán giận của Elizabeth càng lớn dần.--Darcy tự bào chữa cho mình trong một bức thư gửi cho Elizabeth, giải thích lí do vì sao anh ngăn cách Bingley và Jane. Anh thừa nhận rằng mình đã hiểu sai cách cư xử của Jane và thừa nhận rằng “nỗi oán giận trong lòng cô không phải là điều vô lý”(Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển II, Chương XII). Anh xin lỗi vì đã giữ bí mật với cô về sự có mặt của Jane ở London và thừa nhận đó là một sai lầm. Về sau, Darcy đã chuộc lỗi bằng cách đưa Bingley trở lại Netherfield vào phần kết của tiểu thuyết.--Việc nghe câu chuyện từ phía Darcy về Wickham không hề dễ dàng đối với Elizabeth. Phản ứng tức thì của cô là “Kinh ngạc, lo âu, và thậm chí là kinh hãi” (Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển II, Chương XIII). Cô dành thời gian để đánh giá lại suy nghĩ của mình về Wickham: “Cô cố gắng nhớ lại một minh chứng nào đó về lòng tốt, một nét đặc trưng nổi bật của sự chính trực hay nhân từ, có thể cứu anh ta khỏi những lời công kích của chàng Darcy; hoặc ít nhất, nhờ ưu thế của đức hạnh mà chuộc lại những sai sót ngẫu nhiên… nhưng chẳng có hồi ức nào như vậy giúp cô được,” (sđd). Cuối cùng, Elizabeth đã có thể lắng nghe “người quan sát vô tư” của mình và xem xét lại hành vi của Wickham, tách nó khỏi tác phong và sức hút của anh ta.--Vì thế, trước khi oán giận có thể trở nên nhã nhặn và êm đềm trở lại, nó phải hạ mình xuống và kéo xuống thấp hơn mức mà tự nhiên cho phép nó sẽ vươn tới — hơn hầu hết bất kỳ loại đam mê nào khác. (Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần I, Mục II, Chương III)--Trong khi đọc đi đọc lại bức thư, phản ứng của cô là: “Cô cảm thấy thấp kém/hạ mình, cô cảm thấy đau buồn; cô cảm thấy hối hận, mặc dù cô không rõ đối với cái gì” (Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển III, Chương VIII). Khi biết rằng Darcy là người đứng ra lo liệu để Wickham cưới Lydia, phản ứng của cô là: “Với mình, cô cảm thấy nhục nhã/hạ mình; nhưng với anh cô lại thấy tự hào. Tự hào rằng, vì một lẽ cảm thông và danh dự, anh đã có thể vượt qua chính mình” (Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển III, Chương X) (nhấn mạnh là của tôi).--Elizabeth nhận ra rằng lòng yêu bản thân của mình — vốn bị tổn thương ngay từ buổi khiêu vũ — đã bóp méo hiện thực và khiến cô đánh giá sai tình huống giữa Darcy và Wickham. Khả năng thẳng thắn khi từ chối Darcy, bức thư hồi đáp của anh, và những tháng ngày suy ngẫm sau đó đã cho phép cô thực hiện một hành trình từ tình yêu bản thân đến tình yêu chân thành dành cho Darcy. Chúng ta cũng biết rằng Darcy đã có một hành trình nội tâm tương tự. Darcy nói với Elizabeth: “Chính em đã khiến anh thật sự hạ mình. Anh đến với em mà không hề nghi ngờ về sự đón nhận của mình Em đã cho anh thấy mọi kỳ vọng tự phụ của anh đều không đủ để chiếm lấy con tim của một người phụ nữ rất đáng giá” (Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển III, Chương XVI).--Elizabeth cần một khoảng cách để cho những đam mê lắng xuống, để có thể thực sự hiểu được nhân cách của Darcy. “Khi hành động đã đành… chúng ta có thể bình tĩnh hơn mà bước vào những tình cảm của người quan sát vô tư” (Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần III, Chương IV).--LÒNG YÊU BẢN THÂN CỦA CHÀNG DARCY
--Khi Darcy và Elizabeth đính hôn, Darcy nói với cô:“Lời khiển trách của em, được đặt đúng chỗ như thế, anh sẽ chẳng bao giờ quên: ‘giá như anh cư xử đúng mực của một quý ông hơn’. Đó là lời của em. Em không biết đâu, thậm chí khó mà hình dung nổi, chúng đã giày vò anh thế nào; dù anh phải thú nhận rằng đã mất một thời gian trước khi mình đủ lý trí để thừa nhận tính chính đáng của chúng.” (Kiêu hãnh và Định kiến, Quyển III, Chương XVI)Darcy nhắc lại với Elizabeth lời khiển trách về “cách cư xử của một quý ông” vì anh đã bị sốc khi nhận ra rằng hành vi của mình không thể được xem là phong thái của một quý ông/người lịch thiệp(gentleman). Vai trò quý ông vốn vô cùng quan trọng đối với anh. Từ đó trở đi, anh hành xử đúng mực của một quý ông, ngay cả khi không hề mong đợi sẽ giành được tình yêu của Elizabeth. Như đã trích dẫn ở trên, Elizabeth nhận ra rằng anh đã vượt lên chính bản thân mình — hay theo cách nói của Smith, anh đã để “người quan sát vô tư” điều hành hành động của mình, chứ không phải lòng yêu bản thân.
--“Lòng hào hiệp, hay sự lưu tâm gìn giữ địa vị và phẩm giá của chính mình trong xã hội, là động cơ duy nhất có thể làm cho sự bộc lộ của đam mê khó chịu này [oán giận] trở nên cao quý,” (Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần I, Mục II, Chương IV).
--Darcy coi trọng địa vị của mình với tư cách là một quý ông hơn là coi trọng lòng yêu bản thân khi bị Elizabeth xúc phạm. Anh đã cân nhắc lời cáo buộc của cô, tự đánh giá lại hành vi của mình, thừa nhận rằng cô đã đúng, và bắt đầu tự cải thiện bản thân.--SỬA LẤY CHÍNH MÌNH--Darcy và Elizabeth mỗi người đều chịu sửa mình vì họ đã có thể buông bỏ lòng yêu bản thân và tìm đến góc nhìn của “người quan sát vô tư” theo quan niệm của Smith để phán xét hành động của chính mình cũng như của nhau.“Nếu chúng ta có thể nhìn thấy mình dưới ánh sáng mà người khác nhìn ta, hoặc dưới ánh sáng mà họ sẽ nhìn ta nếu biết tất cả, thì quá trình sửa lấy chính mình hầu như luôn là điều không thể tránh khỏi.” (Lý thuyết về những tình cảm đạo đức, Phần III, Chương IV).Việc buông bỏ lòng yêu bản thân đã giúp họ hình thành một tình yêu chân thành dành cho nhau.
Cr: Nyxar