Chúng ta có nghệ thuật để không bị giết chết bới sự thật? Thử mở rộng bối cảnh điều nghiên hơn nữa để khả dĩ…
Thử mở rộng bối cảnh điều nghiên hơn nữa để khả dĩ bao quát được góc nhìn mới lạ (trong tương quan đương thời) của Nietzsche về nghệ thuật. Trong phần 822 của “Ý Chí Quyền Lực” (năm 1888), ông nói: "nếu một triết gia cho rằng ‘cái tốt và cái đẹp là một’ thì đó là điều ô nhục; nếu ông ta (triết gia đó) tiếp tục thêm rằng ‘cái đẹp cũng là cái đúng thì người ta phải đánh đòn ông ta’. Sự thật là xấu xí. Ta có nghệ thuật để không bị giết chết bởi sự thật." (Ý chí quyền lực; Mục 822)
Nghệ thuật là chủ đề khiến Nietzsche bận tâm từ những bài viết đầu tiên của ông trong loạt bài “Nghệ thuật trong sự ra đời của bi kịch” cho đến các tác phẩm sau này như “The Gay Science” và “Beyond Good and Evil”. Không giống như nhiều triết gia khác quan tâm đến các điều kiện mà theo đó một sự việc có thể được coi là đúng, Nietzsche đặt câu hỏi rằng tại sao ta lại thể hiện một "ý chí hướng tới sự thật" mạnh mẽ như vậy - tức là tại sao ta coi trọng giá trị của sự thật cho riêng nó, vì sao sự thật lại có một vị trí vượt trội hơn tất cả các phạm trù khác, đặc biệt là những phạm trù thẩm mỹ và nghệ thuật. Ông không phủ nhận tầm quan trọng của sự thật trong triết học, khoa học hay trong cuộc sống thường nhật, đúng hơn là, ông đang lưu ý rằng mặc dù "lương trí" vốn coi sự trung thực và việc tiếp thu sự thật rõ là điều thiện hảo, thì chính “lương trí” này lại không nắm bắt được sức mạnh của "sự không thật" mà chúng ta tìm thấy trong các tác phẩm nghệ thuật và vì thế, việc truy tầm tri thức và quan điểm thẩm mỹ thường xung đột với nhau, theo Nietzsche, cũng không rõ ràng rằng trong mỗi trường hợp, giá trị của sự thật có lớn hơn (trong viễn tượng 'tốt hơn cho cuộc sống') so với giá trị của nghệ thuật hay không? Nội luận của Nietzsche có thể được tạm phân thành hai thức:
a) Tác phẩm nghệ thuật và trải nghiệm thẩm mỹ có thể quan trọng đối với nhân sinh như sự thật (hoặc hơn thế nữa).
b) Nhân sinh phần lớn nên được hiểu là một tác phẩm nghệ thuật đang được hoàn thiện. Nietzsche tự hỏi: "làm thế nào ta có thể làm cho mọi thứ trở nên đẹp đẽ, hấp dẫn, đáng mơ ước khi chúng không như vậy?", ông cũng tự trả lời (dù hơi mơ hồ) rằng "ta (nên) muốn trở thành thi sĩ của cuộc đời mình, trước hết là trong những vấn đề nhỏ nhặt và thường nhật nhất.”. Ở đâu đó, Nietzsche cũng cho rằng “sống” nên là "tự tạo cá tính cho bản thân."
Một lần nữa, trong “The Gay Science” (phần 107), dưới tiêu đề “Lòng biết ơn sâu sắc nhất của ta đối với nghệ thuật”, Nietzsche viết: "Là một trải nghiệm thẩm mỹ, cuộc sống vẫn là có thể chịu đựng được đối với ta.” và rằng: "Chỉ với tư cách là một hiện tượng thẩm mỹ, sự tồn tại của nhân sinh và thế giới mới vĩnh viễn được biện minh."
Phải chăng nên được gợi ý rằng, Nietzsche muốn đặt sự chú ý đến mối quan hệ gây tranh cãi giữa khoa học (như cuộc tìm kiếm sự thật) và nghệ thuật (như cuộc tìm kiếm cái đẹp và sự thỏa mãn thẩm mỹ sâu sắc). Chiến tranh và giết chóc, trên thực tế hẳn nhiên không phải là niềm vui đối với hầu hết mọi người, nhưng ngay cả cơn thịnh nộ của Achilles cũng là thứ mà độc giả của Homer qua nhiều thế kỷ đã hân thưởng như những vần thơ trác tuyệt và làm cõi sống thêm thi vị. Thậm chí lời nói dối có chủ đích của Odysseus cũng quyến rũ Athena, mặc dù "lương trí" của các triết gia không thể tán dương "sự gian xảo" và sự thiếu trung thực như Homer đã tán dương. Nghệ thuật khả dĩ làm phong phú thêm trải nghiệm của con người, nhưng nó thường làm được như vậy bằng cách mang đến cho chúng ta những ảo tưởng thỏa mãn. Điều này cho thấy quan điểm nghệ thuật có giá trị vô cùng lớn dù rằng trong nhiều trường hợp, nó mâu thuẫn với mong muốn tường minh về sự thật và cả về những sự thật giả định gắn liền với nó.
Xin mượn trích dẫn này của chính Nietzsche thay cho lời kết: “Một nghệ sĩ không thể chịu đựng được hiện thực; anh ta quay lưng lại với nó: quan điểm tha thiết của anh ta chính là giá trị của một sự vật nằm ở phần mơ hồ của nó thường bắt nguồn từ màu sắc, hình dạng, âm thanh và ý nghĩ; anh ta tin rằng một vật hoặc một người càng trở nên tinh tế, yếu ớt và dễ tan biến thì càng trở nên có giá trị.”
Cr: thỏ