Có cần thiết là người tốt không? Thông thường, ta phán đoán mọi sự hoặc bằng cách phân tích hoặc bằng tổng…
Thông thường, ta phán đoán mọi sự hoặc bằng cách phân tích hoặc bằng tổng hợp, trong đó phán đoán phân tích chỉ diễn tả điều đã có sẵn, không mang lại gì mới mẻ cả, kiểu như 'mọi loài chim đều có lông vũ'; 'bồ câu là chim': 'bồ câu có lông vũ', rõ là chẳng...mới. Trái lại, các phán đoán tổng hợp như: 'lá cây màu xanh' lại mang đến cho ta...điều mới: 'màu xanh là kinh nghiệm ta thấy được và ta gán màu xanh cho lá cây.' Như vậy, phán đoán bằng phân tích là mang tính tiên nghiệm vì không lệ thuộc vào quan sát trong khi đó, phán đoán tổng hợp phải dựa vào quan sát. Vấn đề đặt ra là: có thể có phán đoán tổng hợp mà vẫn tiên nghiệm không? Tức liệu có thể có một phán đoán vẫn mang lại điều gì đó mới mà không dựa vào kinh nghiệm không? Câu hỏi vĩ đại này dĩ nhiên, là của Kant.
Thử xét mệnh đề sau: 'mọi sự kiện đều có nguyên nhân', thoạt nghe có vẻ mệnh đề này...kinh nghiệm: người phát biểu thấy trong từng sự kiện có nguyên nhân rồi, từ đó khái quát hóa mọi sự kiện là đều có nguyên nhân. Tuy vậy, phán đoán trên lại là tiên nghiệm vì dựa vào chính sự kiện chứ không bằng việc phân tích sự kiện đó, cụ thể: nếu 'tiên nghiệm' là không dựa vào kinh nghiệm, vượt trên và là nền móng cho kinh nghiệm thì 'kinh nghiệm' lại chỉ là hiện tượng của các sự vật tương tác với trí não con người mà thôi. Mà đã là hiện tượng thì phải có cái gì đó làm nền tảng cho nó chứ? Nôm na như 'cái cây là hiện tượng, là cái ta thấy, còn bộ rễ của cái cây là điều không thấy nhưng tất nhiên cây phải có rễ thôi.' Tóm lại là, mệnh đề 'mọi sự kiện đều có nguyên nhân' có thể được hình thành theo cách ‘tiên nghiệm’, tức cũng có nghĩa là: 'sự kiện là hiện tượng và cần có nguyên nhân làm nền tảng.'
Vậy ta thử áp dụng kết quả vừa chứng minh được trên để trả lời câu hỏi: 'đạo đức thực sự bao gồm những gì?' và qua đó, khả dĩ hình thành lý thuyết 'đạo đức là gì?'
Thoạt tiên, ta cần bắt đầu với câu hỏi cơ bản hơn là: "lòng đạo đức (lòng tốt) là gì?". Lòng tốt là điều duy nhất tốt và không lệ thuộc vào bất kỳ điều gì khác. Mọi điều khác dù tốt nhưng có thể thành xấu nếu lòng không tốt. Lòng tốt cũng không lệ thuộc vào kết quả việc ta làm, vì ta có lòng tốt thì dù việc không thành, ta...vẫn tốt. Hơn nữa ta làm việc tốt chưa chắc là ta đã tốt, vì điều tốt có khi chỉ vô tình phù hợp với sở thích của ta mà thôi, nếu điều tốt trái với sở thích, ta có làm không? Nếu vẫn làm thì điều gì khiến ta làm? Dường như lòng tốt nghe theo một 'mệnh lệnh' nào đó?
'Mệnh lệnh' này đến từ đâu?
Vạn sự ngoại giới đều...bất tất nên nếu mệnh lệnh này là từ bên ngoài: đạo đức hẳn nhiên là...bấp bênh. Đến từ nội giới như các giá trị tôn giáo, luân thường đạo lý...thì 'đạo đức' không phổ phát được vì mỗi nơi mỗi khác, suy ra mệnh lệnh này phải 'tuyệt đối' (hàm nghĩa là không 'tương đối' với cả nội giới lẫn ngoại giới.) Như thế, đạo đức chính là làm theo mệnh lệnh tuyệt đối. Thế nhưng nội dung của mệnh lệnh này là gì? Mệnh lệnh này thật ra không có nội dung, tất cả những gì nó yêu cầu đó là ta phải tuân thủ tính phổ quát của nó. Chẳng hạn như khi làm bất kỳ điều gì, ta không cần phải căn cứ vào luật gì cụ thể cả, chỉ cần đảm bảo tính phổ quát, tuyệt không có chỗ cho ngoại lệ. Ví dụ, ta thử xét xem "nói dối" là 'được' không nhé?: nếu 'nói dối' được phổ quát hóa, ta sẽ nói dối lẫn nhau và chẳng ai tin ai, và nếu không ai tin ai thì nói dối cũng...vô ích. Như thế việc nói dối đã phá đổ nền tảng của chính nó: đây là điều mâu thuẫn và khả dĩ kết luận được là: 'nói dối là không được.'
Nhưng phàm làm việc gì cũng đều có mục đích tương ứng của nó, vậy thì một mệnh lệnh tuyệt đối cũng cần...một mục đích tuyệt đối và mục đích tuyệt đối này may thay, là chính ta - con người. Quả vậy, chỉ có con người có giá trị tuyệt đối, mọi cái khác nếu có giá trị, cũng chỉ là có giá trị trong tương quan với con người thôi, hay nói cách khác, con người là chủ thể của đạo đức, mà đạo đức có 'giá trị tự thân' (như phân tích ở trên), nên con người cũng có 'giá trị tự thân', mọi điều khác chỉ có 'giá trị phương tiện'. Điều này cũng có nghĩa là: ta phải đối xử với nhau như là đích đến chứ không như phương tiện. Vấn đề thú vị cuối cùng là vì ta, con người, vừa là khởi điểm vừa là đích đến của đạo đức, nên ta phải có 'tự quyết tính' suy ra, ta phải có ý chí tự do vì nếu không, đạo đức chỉ là ảo tưởng, sẽ không có lòng tốt vô điều kiện, ta chỉ tốt vì một điều gì đó bên ngoài và rốt cuộc ta chỉ là con rối bị điều khiển bởi văn hóa, bản năng, nhu cầu và những đích nhắm do chính ta đặt ra và vì thế không có một nguyên lý chung nào cho nhân loại. Khi đó đạo đức chỉ là hợp đồng xã hội, luật pháp nhà nước, hay mệnh lệnh tôn giáo, mà những thứ này mỗi nơi một khác nhau như đã nói trên. Ta dĩ nhiên không chối bỏ cảm xúc nhưng kỳ cùng thì, ý chí và lý trí phải có tiếng nói tối hậu.
'Lời ta nói ra phải có thể trở thành cách ngôn / việc ta làm ra phải có thể trở thành quy luật phổ quát.' là giấc mơ đẹp của cụ Kant vậy...
Cr: thỏ