CÔNG CHÚNG, CÔNG NGHIỆP VÀ NGHỆ THUẬT - MỘT PHÊ BÌNH TỪ WALTER BENJAMIN Khi bộ phim Quỷ Nhập Tràng được cho…
Khi bộ phim Quỷ Nhập Tràng được cho rằng nhạc phim của nó được sáng tác hoàn toàn bởi AI, công chúng dường như thích thú với sự vận dụng công nghệ vào lĩnh vực nghệ thuật, nhưng chưa hình thành một dòng chảy phê bình sự kết hợp này nếu so sánh với những sự phê bình trước đó với hội họa. Nếu bài nhạc ấy chỉ là một đoạn nhạc vô thưởng vô phạt, như bao bức ảnh được tạo bằng AI khác dùng để minh họa, thay vì được sử dụng như một phần của tác phẩm điện ảnh thì có lẽ nó không đáng suy tư đến thế. Sự dửng dưng và dễ dàng chấp nhận từ công chúng như thế là điều đáng lo hay chỉ đơn giản là xu hướng tất yếu của thời đại? Thật khó nói, nhưng có một điều chắc chắn: trong thời đại mà nghệ thuật bị công nghiệp hóa đến mức tối ưu, ngay cả nỗi sợ hãi trong một bộ phim kinh dị cũng có thể được lập trình sao cho đúng công thức, đúng nhịp tim khán giả, đúng những gì người ta mong đợi. Và đó mới là điều đáng sợ nhất.Walter Benjamin, trong tiểu luận nổi tiếng Tác phẩm nghệ thuật trong thời đại tái sản xuất cơ khí (The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction) (tác phẩm đặt nền móng cho những tranh luận về sự thay đổi bản chất nghệ thuật khi đối diện với công nghệ hiện đại), đã từng cảnh báo về sự mất mát của hào quang nghệ thuật trong thời đại tái sản xuất cơ khí. Một tác phẩm nghệ thuật đích thực, theo ông, gắn liền với bối cảnh lịch sử, với người nghệ sĩ, với một quá trình sáng tạo không thể lặp lại. Nhưng khi công nghệ len lỏi vào nghệ thuật, nó làm cho mọi thứ trở nên có thể sao chép đến mức hoàn hảo. Người ta không còn quan tâm ai là tác giả thật sự của một tác phẩm, miễn là nó nghe "bắt tai", nhìn "đẹp mắt". Có gì khác nhau giữa một bản nhạc phim do AI tạo ra với một bản nhạc do một nhạc sĩ thực thụ sáng tác? Có khác chứ, nhưng không phải ai cũng đủ kiên nhẫn để nhận ra. Một bản được viết ra từ kinh nghiệm sống, nỗi đau, cảm xúc thật; một bản được tạo ra bởi thuật toán có nhiệm vụ tối ưu hóa trải nghiệm cảm giác của người nghe.Nghịch lý là sự sao chép không làm khán giả khó chịu. Trái lại, họ lại thích nó. Có lẽ vì nó quá quen thuộc, quá trơn tru, không có những góc cạnh gây khó chịu như một tác phẩm nghệ thuật đích thực thường có. Khi nhạc phim trở thành một chuỗi âm thanh được tính toán để gây hiệu ứng thay vì để bộc lộ một điều gì đó, nó không còn là sáng tạo, mà chỉ là sản phẩm tiêu dùng. Khán giả thời nay có vẻ đã được huấn luyện để tiếp nhận mọi thứ theo phong cách "vừa miệng", không quá thách thức, không gây xáo trộn, cứ như một bữa ăn nhanh hoàn hảo: vừa đủ béo, vừa đủ mặn, vừa đủ ngọt, nhưng tuyệt nhiên chẳng có gì đáng nhớ.Benjamin sẽ nhìn vào hiện tượng này và thở dài. Ông không chỉ lo về sự mất đi của tính nguyên bản trong nghệ thuật mà còn về sự tha hóa của con người khi trở thành những thực thể thụ động trước nghệ thuật sản xuất hàng loạt. Nếu trước đây, một bản nhạc phim có thể phản ánh thế giới nội tâm của người nghệ sĩ, như cách "Có chàng trai viết lên cây" đi vào lòng khán giả. Tác phẩm ấy vừa là sự đồng cảm của Phan Mạnh Quỳnh với tứ truyện của Nguyễn Nhật Ánh, đồng thời là sự gặp nhau của cảm xúc người xem khi thấy bản thân mình trong từng khúc phim, thước nhạc. Thì ngày nay khi đối diện với "Hoang tưởng đêm khuya", vốn chỉ là sản phẩm của việc phân tích dữ liệu lớn và "tái sản xuất" cảm xúc của khán giả, đáng buồn thay, khán giả không hề phản kháng. Họ chấp nhận nó một cách dễ dàng, như thể một bản nhạc phim không còn cần có người sáng tác. Một nền công nghiệp đã khiến người ta dễ dãi đến mức họ không còn đòi hỏi gì từ nghệ thuật ngoài sự mượt mà và dễ tiêu hóa.Từ đây, MỘT CÂU HỎI LỚN KHIẾN TA LẠI PHẢI SUY TƯ thay cho câu hỏi "Liệu AI có thể thay thế con người trong sáng tạo nghệ thuật hay không?", LÀ "Liệu con người có còn quan tâm đến sự khác biệt giữa sáng tạo thật sự và một sản phẩm công nghiệp được đóng gói khéo léo?". Nếu một ngày nào đó, tất cả phim ảnh, âm nhạc, văn học đều do AI viết, nhưng chúng ta vẫn thấy hài lòng, thì phải chăng chúng ta đã trở thành những khán giả hoàn hảo nhất cho nền công nghiệp giải trí: không đòi hỏi, không phản kháng, chỉ đơn giản là tiêu thụ? Benjamin hẳn sẽ không ngạc nhiên. Nhưng ông sẽ thất vọng. Và có lẽ, những ai đang suy tư về cái gọi là "nhân bản" (humanism) cũng nên như vậy.
Cr: nguyenchientruong.edu.vn