MỘT PHÁC THẢO VỀ NGUYÊN LÝ TỔ CHỨC VÀ TỒN TẠI CỦA HỆ VẬT CHẤT PHỨC HỢP THEO PHƯƠNG PHÁP LUẬN DUY VẬT BIỆN…
Trong thế giới vật chất đa tầng và không ngừng vận động, một câu hỏi triết học nền tảng luôn ám ảnh tư duy khoa học: điều gì bảo đảm sự tồn tại ổn định của một hệ thống? Tại sao một số hệ thống sụp đổ nhanh chóng, trong khi số khác tự điều chỉnh để sinh tồn qua hàng triệu năm? Câu trả lời, tôi cho rằng, nằm ở mối quan hệ nội tại giữa cấu trúc tổ chức và năng lực vận hành của các yếu tố trong hệ thống đó.
Luận điểm mà tôi bảo vệ trong bài viết này là:“Mọi hệ thống vật chất phức hợp chỉ có thể tồn tại ổn định khi cấu trúc tổ chức bên trong phù hợp với năng lực vận hành của các yếu tố cấu thành.”
Đây không phải là một phát biểu ngẫu nhiên, mà là kết quả của việc phối hợp ba trục tri thức lớn: (1) phép biện chứng duy vật trong triết học Marxist, (2) lý thuyết hệ thống điều khiển hiện đại, và (3) nhận thức luận hậu cấu trúc về cơ chế tự tổ chức.
I. Biện chứng duy vật: mâu thuẫn nội tại và sự vận động của hệ thống
Ngay từ thời Engels trong Biện chứng của tự nhiên, phép biện chứng duy vật đã xác lập một nguyên lý phổ quát: mọi tồn tại vật chất đều vận động, và mọi vận động đều mang trong nó mâu thuẫn nội tại. Không có hệ thống nào là bất biến – chỉ có hệ thống ổn định tạm thời trong trạng thái động, nơi các yếu tố bên trong đạt được một thế cân bằng tương đối.Theo đó, một hệ thống phức hợp – ví dụ như một sinh vật sống, một nền kinh tế, hay thậm chí một hành tinh – không thể giữ được trạng thái tồn tại nếu các yếu tố cấu thành (tế bào, doanh nghiệp, nguyên tố) vận hành vượt quá hoặc kìm hãm quá mức khả năng của cấu trúc tổ chức nội tại. Mâu thuẫn sẽ tích tụ và vượt ngưỡng điều chỉnh, dẫn đến đột biến, tan rã, hoặc chuyển hóa hệ hình.
Marx từng mô tả sự đổ vỡ của các hình thái kinh tế–xã hội là kết quả của sự mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất. Tuy nhiên, ở đây chúng ta có thể tách ra một nguyên lý rộng hơn:
Không phải chỉ xã hội có lịch sử mới chịu mâu thuẫn giữa tổ chức và vận hành; mọi hệ vật chất đều phải đối mặt với mối tương thích nội tại này để duy trì cấu trúc.
II. Lý thuyết hệ thống: tổ chức – điều khiển – tự ổn định
Trong thế kỷ 20, ngành điều khiển học (cybernetics) với đại diện như Norbert Wiener và sau đó là Stafford Beer đã phát triển những mô hình cho thấy:Một hệ thống phức hợp chỉ có thể tồn tại lâu dài khi cấu trúc tổ chức của nó đủ khả năng xử lý, phản hồi và điều chỉnh trước sự thay đổi trong môi trường và nội tại.
Mô hình Viable System Model (VSM) của Beer mô tả bất kỳ tổ chức sống còn nào (từ một tế bào đến một công ty) đều cần có sự phân tầng điều phối – tức là cấu trúc tổ chức phải “tương thích” với độ phức tạp của các yếu tố cấu thành. Nếu không:Cấu trúc quá cứng → không thích ứng được với năng lực động của các thành phần → bị phá vỡ.Cấu trúc quá lỏng → không kiểm soát được sự tự vận hành của các phần tử → hỗn loạn.Điều này trùng khớp với nguyên lý mà chúng ta đang biện minh:Sự phù hợp giữa tổ chức và vận hành là điều kiện tiên quyết để tồn tại.
III. Mô hình hóa nguyên lý: tương thích cấu trúc – động năngTa có thể mô phỏng nguyên lý này bằng một sơ đồ logic đơn giản:H={e1,e2,...,en}là tập các yếu tố cấu thành hệ thống HMỗi ei có năng lực vận hành ViCấu trúc tổ chức S là ma trận ràng buộc/điều phối các Vi→ Hệ thống HHH tồn tại ổn định khi và chỉ khi:
∀i,Vi ∈ miền điều chỉnh
được
của
S
Tức là: năng lực vận hành không vượt quá hoặc bị nghẹt trong khung tổ chức hiện tại.Khi điều kiện này không được thoả mãn, mâu thuẫn sinh ra. Hệ thống bắt đầu:Tự điều chỉnh (adaptive systems)Tự tái cấu trúc (emergent evolution)Hoặc sụp đổ (entropy tăng không kiểm soát)IV. Hệ quả triết học: tái định nghĩa “ổn định”Khái niệm “tồn tại ổn định” ở đây không đồng nghĩa với bất biến. Trái lại, ổn định là một trạng thái động được duy trì nhờ sự tương thích nội tại có khả năng phản ứng và tái cấu trúc khi cần thiết.Nói cách khác:Ổn định không phải là sự vắng mặt của biến đổi, mà là khả năng tích hợp biến đổi vào trong chính cấu trúc tổ chức.Ở đây, triết học hậu cấu trúc của Deleuze và Guattari cũng đóng góp bằng khái niệm assemblage – nơi một hệ thống luôn mang trong nó xu hướng định hình (territorialization) và phá vỡ định hình (deterritorialization). Một hệ thống chỉ “hoạt động được” khi hai xu hướng đó giữ được thế năng nội tại.
Kết luận:Luận điểm “mọi hệ thống vật chất phức hợp chỉ có thể tồn tại ổn định khi cấu trúc tổ chức bên trong phù hợp với năng lực vận hành của các yếu tố cấu thành” không chỉ là một quan sát mang tính mô tả. Tôi cho rằng nó là một nguyên lý biện chứng phổ quát, có giá trị giải thích trong:Triết học duy vật hiện đạiLý thuyết hệ thốngPhân tích tổ chứcVà các mô hình tiến hóa phức tạpChừng nào chúng ta còn sống trong thế giới của các hệ thống — từ sinh học, xã hội đến ý thức — thì nguyên lý này còn có giá trị dẫn dắt tư duy và hành động.
Cr: Con Mèo Khó Ưa