KHÔNG CÓ MỘT CHÂN LÝ TỐI THƯỢNG? — Một vài cảm nghĩ sau buổi triết đàm Doxa ngày 7/5Chào mọi người, Mình có…
— Một vài cảm nghĩ sau buổi triết đàm Doxa ngày 7/5Chào mọi người,
Mình có tham dự buổi triết đàm hôm 7/5 vừa qua. Hơi tiếc một chút vì mình đến trễ, nên chỉ kịp nghe được phần sau của chương trình. Dù vậy, buổi trò chuyện đã để lại trong mình khá nhiều suy nghĩ. Mình xin chia sẻ lại một vài điều đã chiêm nghiệm được — và rất mong nhận được sự góp ý, thảo luận từ mọi người để làm phong phú thêm cách hiểu của mình.
Cái bóng và bản thể – Phép chiêm nghiệm triết họcKhi diễn giả đặt câu hỏi:“Cái bóng mà Plato nói có ích gì đối với chúng ta không? Nó có thật không?”Cả không gian rơi vào một khoảng lặng nhẹ.
Câu đầu tưởng dễ mà hóa ra khó, còn câu hai thì dường như dễ trả lời hơn.“Cái bóng có thật”, một người giơ tay phát biểu.Trực giác chúng ta tin là vậy — ít nhất bằng phép so sánh, ta thấy rằng cái bóng của mình là có thật.Nhưng rồi diễn giả hỏi sâu hơn:“Của ta là gì? Nếu ta không tồn tại, thì những gì của ta có còn tồn tại không?”Ở đây, không gian triết học mở rộng: giữa ta và cái bóng, giữa bản thể (substance) và phạm trù (categories).Ta có thể hiểu theo cách của Aristotle rằng:Bản thể (ousia) là cái tồn tại độc lập — ví dụ: con người, cái cây, hòn đá;Phạm trù là những gì chỉ tồn tại khi gắn với bản thể — như của ta, cái bóng, vị trí, trạng thái, sở hữu, v.v.Vậy, nếu bản thể không còn, thì các phạm trù “của bản thể” cũng không còn độc lập mà tồn tại.
“Cái bóng” — nếu không có thân thể để đổ bóng — là không có gì cả.
Và như vậy, điều ta biết về cái bóng của ta không chỉ nói điều gì về nó, mà còn soi rọi lại chính ta là gì.Câu hỏi ấy, tựa như những nghịch lý cổ điển kiểu “thỏ hay vịt”, hay “thầy bói xem voi”.
Ta tưởng mình biết rõ thực tại, củng cố nó bằng logic, bằng kinh nghiệm, bằng xác suất — như con gà được cho ăn nghìn ngày.Nhưng một lần nữa, triết học làm rung chuyển niềm tin đó:“Liệu điều ta biết là chắc chắn? Hay ta chỉ đang gán nghĩa từ logos của mình lên sự vật?”
Thỏ hay vịt? Hay thầy bói xem voi?Đối với mình, câu hỏi về cái bóng mang màu sắc của những ẩn dụ triết học quen thuộc:Câu chuyện thầy bói xem voiTranh ngụ ngôn “thỏ hay vịt?”Ta tưởng mình biết chắc thực tại là gì — củng cố điều đó bằng xác suất, bằng “cái nhiên” như anh Ất chia sẻ. Ta dùng logic, quy nạp, loại suy từ những gì ta tri nhận được. Nhưng một lần nữa, diễn giả dẫn dắt chúng ta quay lại những triết gia xưa — Plato, Hume, Descartes — để hỏi:“Liệu ta có thật sự chắc chắn về điều mình biết không?”
Tri thức khoa học và tri thức triết họcMay mắn thay, một bạn thính giả đã lên tiếng:“Ít nhất, trong khoa học tự nhiên, ta có thể biết một số điều là chắc chắn, khách quan. Đó là tri thức.”Bạn phân biệt giữa hai lĩnh vực:Khoa học tự nhiên — nơi các quy luật được xem là ổn định, có thể kiểm chứng.Khoa học xã hội hoặc triết học — nơi chân lý thường mang tính mở, đa chiều, và đôi khi nghịch lý.Tuy nhiên, anh Văn (diễn giả) đối đáp lại — mình xin mạo muội diễn giải lại theo trí nhớ như sau:“Bạn N có logos của riêng bạn. Tôi có logos của riêng tôi. Những gì ta gọi là quy luật khoa học, là logic… đều là logos của con người.
Ta không biết gì về logos của con chó, càng không thể biết về Logos thuần túy.
Hume từng nói: điều ta biết hôm nay chưa chắc còn đúng vào ngày mai.
Con gà được cho ăn 1000 ngày cứ tưởng ngày 1001 cũng sẽ được cho ăn — nhưng rồi, món gỏi gà ra đời.”Với mình, niềm tin phổ biến hiện nay có thể được diễn đạt như sau:“Dù không có con người, vạn vật vẫn tồn tại một cách độc lập.”
“Cái cây rơi trong rừng, dù không ai nghe, vẫn là một sự kiện khách quan.”Nếu xét theo cách hiểu của khoa học, điều này có thể đúng.
Nhưng triết học thì khác. Triết học không tìm một câu trả lời tuyệt đối theo logic, mà luôn đặt lại câu hỏi — mở ra những khả thể vượt khỏi giới hạn của thế giới quan khoa học.
Ta bị mắc kẹt trong ngôn ngữ?
Ngôn ngữ — thứ tưởng chừng như là công cụ để tiếp cận chân lý — đôi khi lại chính là nhà tù khiến ta không thể thoát khỏi các khung khái niệm sẵn có. Ta bị ràng buộc trong những từ ngữ, trong cú pháp, trong cấu trúc của chính logos — và mỗi khi tưởng chừng đã chạm đến sự thật, có khi ta chỉ đang lặp lại một hình thức diễn ngôn khác.Wittgenstein từng nói: “Giới hạn của ngôn ngữ tôi là giới hạn của thế giới tôi.”
Còn Heidegger thì nhắc nhở rằng: “Ngôn ngữ là ngôi nhà của Hữu thể.”Vậy nếu logos của con người vốn bị điều kiện hóa bởi chính ngôn ngữ, thì liệu ta có bao giờ thoát khỏi mê cung đó để chạm đến chân lý tuyệt đối?
Một lời kết bằng cái đẹp và cái thiệnMình xin khép lại phần chia sẻ bằng một đoạn mình rất thích của Thánh Thomas Aquinas:“Cái đẹp đồng nhất với cái tốt; sự dị biệt duy nhất giữa chúng phát xuất bởi sự trông thấy của trí năng. Sự tốt là cái gì mà mọi hữu thể đều ước muốn và yếu tính của sự tốt cốt tại việc làm thỏa mãn sự ước muốn, còn yếu tính của đẹp cốt tại làm thỏa mãn sự ước muốn của người ta muốn trông thấy nó hoặc hiểu biết nó.
Do đó các giác quan được về đẹp gây hứng thú nhất, là những giác quan đem lại sự biết nhiều nhất, tức là thị giác và thính giác, phục vụ cho trí năng; vì chúng ta nói những quang cảnh đẹp và những bản nhạc đẹp.
Các đối tượng của các giác quan khác không khêu gợi ý tưởng về vẻ đẹp: người ta không nói về cái đẹp mùi đẹp.
Điều này chứng tỏ cái đẹp thêm cho cái tốt một quan hệ nào đó với năng lực tri thức; vậy sự tốt là cái gì làm vui thích thì dục cách thuần túy và đơn giản; còn cái đẹp là cái gì được biết thì làm vui thú.”
Chắc hẳn, chính sự gặp gỡ, chia sẻ, chiêm nghiệm, và một chút rượu vang hay chút ẩm thực đơn giản tại Doxa cũng góp phần làm gia tăng cái thú vui ấy — một thú vui tri thức, đầy vẻ đẹp.Cảm ơn mọi người đã đọc đến đây, và mong sẽ được tiếp tục đồng hành cùng mọi người trong những buổi triết đàm sắp tới.
Cr: Nyxar