CUỘC CÁCH MẠNG NGƯỢC TRONG KHOA HỌC. Tác giả: Friedrich August Hayek Việc phát hiện ra bản chất của hiện…
Tác giả: Friedrich August Hayek
Việc phát hiện ra bản chất của hiện tượng xã hội là hiện tượng phức, nhưng lại là hiện tượng được cấu tạo từ những phần tử tâm trí mà chúng ta có thể hiểu được vì chúng ta đều có một cấu trúc tâm trí chung, đã đưa Hayek đến những luận đề quan trọng. Một số luận đề được Hayek trình bày trong cuốn Cuộc cách mạng ngược trong khoa học, một số khác được ông đề cập trong các tác phẩm khác. Theo trực giác của riêng tôi, Hayek đáng để tôi dành thì giờ nghiên cứu, biết đâu lại thấy được cái vượt qua được hệ tiên đề của loài người. Bởi vì một giọng văn rõ ràng, quan điểm không khoan nhượng nhưng vẫn tôn trọng chiều sâu của những truyền thống, viết có nghĩa viết sâu nhưng không để che giấu sự nhảm nhí sự nông cạn. Dù mới chỉ đọc ông, nhưng tôi thấy được sự rõ ràng trong câu chữ, và tự lôi cuốn vào dòng suy tư của ông bởi những khái niệm được làm sáng tỏ một cách rõ ràng, tiếc thay tôi của hiện tại chủ đủ khả năng để đọc những cuốn sách của ông bằng Tiếng Việt.
Để chứng minh cho trực giác của tôi, mời mọi người đọc đoạn này:"Và, dù cho trong khoảng 120 năm, khoảng thời gian mà tham vọng muốn mô phỏng những phương pháp nghiên cứu của Khoa-Học chứ không phải tinh thần của nó đã giành được vị thế thống trị trong các lĩnh vực nghiên cứu xã hội, thì tham vọng này đã không đóng góp được gì mấy cho những hiểu biết của chúng ta về các hiện tượng xã hội, không chỉ trên khía cạnh nó tiếp tục khiến cho công việc nghiên cứu của các bộ môn khoa học xã hội lộn xộn và mất uy tín, mà còn trên khía cạnh nó khiến chúng ta phải tiêu tốn ngày càng nhiều sức lực theo hướng này với lí lẽ là ngày càng có nhiều phát kiến mang tính cách mạng mới nhất [trong lĩnh vực Khoa-Học] xuất hiện mà nếu được áp dụng sẽ đảm bảo mang lại cho chúng ta sự tiến bộ nhanh chóng không ngờ."
Đoạn này trích dẫn Friedrich Hayek ở ngay đầu chương 1 Phần I, là phần nhà triết gia kinh tế lại bàn về thuật ngữ to lớn như Khoa Học và thuật ngữ ấy trong bối cảnh hoàng kim mà đứng đầu là các nhà khoa học rõ làm bất ngờ. Phải có hiểu biết và một lòng dũng cảm lớn lắm mới dám bàn và chê bai ngay trong thời đại Cách mạng, hoặc là tuổi nổi loạn mãi vẫn chưa qua với nhà triết học này. Tôi nghiêng về phía ông có lòng dùng cảm hơn. Thực ra đoạn trước đó Hayek viết cũng rất hay. Nhưng tôi sẽ quay trở lại chủ đề chính để khỏi lạc đề.
Hayek viết cuốn Cuộc cách mạng ngược trong khoa học trong những năm khốc liệt nhất của Thế chiến II với mong muốn làm sáng tỏ một sự thật hiển nhiên: sự hữu hạn bẩm sinh của tâm trí con người. Bất cứ khi nào chúng ta không chịu chấp nhận sự thật ấy, không coi đó là xuất phát điểm để định hướng tư duy và hành động của mình, chúng ta ắt sẽ phạm phải sai lầm cả trên bình diện học thuật lẫn trên bình diện thực tiễn. Bởi các hiện tượng xã hội là kết quả của các hành động có ý thức của con người nên các dữ kiện mà người nghiên cứu thu thập để nắm bắt các hiện tượng xã hội phải là các quan niệm chủ quan của người hành động về thế giới xung quanh mình chứ không phải là các thuộc tính tự nhiên của các sự vật. Khi nghiên cứu cái “búa” trong khoa học xã hội, chúng ta quan tâm đến công dụng của nó theo quan điểm của người sử dụng nó chứ không phải là các thuộc tính lí hoá của nó. Ông đúc kết: “Chừng nào chúng ta còn quan tâm tới các hành động con người, thì các sự vật là những thứ mà những người đang hành động nghĩ rằng chúng là như thế” (tr. 40- 41). Hơn nữa, vì chúng ta quan tâm đến quan niệm của người hành động nên chúng ta phải chấp nhận một sự thật là quan niệm của các cá nhân khác nhau về cùng một sự vật có thể khác nhau. Chính những quan niệm và suy nghĩ khác nhau của những cá nhân trong xã hội mới là thứ cấu thành đối tượng nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội.
Để có thể nắm bắt được các hiện tượng mang tính chủ quan như thế, Hayek chỉ ra rằng nhà nghiên cứu xã hội cần phải tiếp cận bằng phương pháp nghiên cứu cá thể luận và phương pháp compozit. Phương pháp nghiên cứu cá thể luận là cách tiếp cận dựa trên quan niệm cho rằng chúng ta chỉ có thể hiểu được đúng đắn các hiện tượng xã hội thông qua việc tái dựng các hiện tượng đó từ các hành động độc lập của các cá nhân cũng như những thứ gắn với hành động cá nhân như niềm tin, thái độ, mong muốn, kì vọng v.v. Đấy là những phần tử cơ bản mà chúng ta, những người nghiên cứu, và những người hành động trong cuộc đều hiểu được vì con người có cùng một cấu trúc tâm trí. Chúng ta tiến hành việc tái dựng các hiện tượng xã hội bằng cách tìm ra các loại động cơ, niềm tin, hay thái độ đằng sau các hành động cá nhân liên quan đến hiện tượng mà chúng ta muốn nghiên cứu, coi chúng như là dữ liệu, rồi sau đó sắp xếp những dữ liệu này theo một hệ thống mối quan hệ nhân quả nhất định để giải thích hiện tượng mà chúng ta quan tâm. Quy trình nghiên cứu này được Hayek gọi là phương pháp compozit.
Phương pháp compozit?(Sẽ được người đọc tìm hiểu ở Chương 6 phần I, sau đó trình bày với người đọc.)Ông đã kiên trì xây dựng hệ thống phương pháp luận của mình trên dòng triết lí này và triển khai các luận đề chống lại xu hướng duy khoa học trong nghiên cứu xã hội, vốn bắt chước một cách mù quáng cách tiếp cận trong nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên, về mặt lí thuyết, đóng góp của ông đã tạo ra một nền tảng vững chắc về phương pháp luận để nhánh kinh tế học thể chế mới, kinh tế học về thông tin, kinh tế học về hiện tượng phức, và lí thuyết trò chơi phát triển sau này. Những luận đề của ông cũng góp phần dẹp bỏ được ảo tưởng về sự tồn tại của một “học thuyết” khoa học xã hội nào đó nhằm dự báo hoặc làm “kim chỉ nam” để thiết kế hay cải tạo xã hội. Chúng ta có thể xây dựng các lí thuyết về các hiện tượng xã hội, nhưng ứng dụng của chúng chỉ dừng ở mức độ giải thích nguyên lí hay dự báo mô thức, hoặc góp phần vào điều chánh các định chế có tính phổ quát trong xã hội theo hướng hiệu quả hơn. Đấy chính là sự khiêm cung mà Hayek mong muốn các nhà khoa học xã hội ghi nhớ để có những đóng góp tích cực, thay vì phá hủy, vào quá trình phát triển nền văn minh mà loài người đã dày công xây dựng trong suốt hàng nghìn năm qua. Theo người viết khẳng định, nền văn minh mà loài người đã xây dựng hàng nghìn năm qua bao gồm vai trò của 3 Tôn giáo lớn: Triết học, Thần học, Khoa học. Friedrich Hayek, ông đã đúng khi nhìn ra vai trò của ba ngành lớn, dù ông chưa nói rõ, chúng ta chắc chắn sẽ cần xem xét quan điểm của ông ở những phần sau.
Cuộc cách mạng ngược trong khoa học là tác phẩm Hayek trình bày đầy đủ nhất quan điểm của ông về hệ thống phương pháp luận trong lĩnh vực khoa học xã hội. Cuốn sách gồm ba phần, tương đương với ba bài luận được ông đăng trên chuyên san Economica trong giai đoạn 1941-1944.
Phần đầu đưa ra những khác biệt nền tảng về đối tượng và phương pháp nghiên cứu giữa lĩnh vực khoa học xã hội và lĩnh vực khoa học tự nhiên, và lí giải tại sao việc áp dụng một cách mù quáng phương pháp nghiên cứu của lĩnh vực sau vào lĩnh vực đầu - thái độ mà ông gọi là chủ nghĩa duy khoa học (scientism) - lại dẫn đến sai lầm. Phần hai là một nghiên cứu về lịch sử tư tưởng của chủ nghĩa duy khoa học. Hayek chỉ ra rằng cái nôi của sự ngạo mạn duy khoa học là Trường Đại học Bách khoa Paris; Saint-Simon là người ươm mầm các ý tưởng của chủ nghĩa này; Auguste Comte và những người theo chủ nghĩa Saint-Simon là những người phát triển và truyền bá tư tưởng. Phần ba của cưốn sách là một nghiên cứu so sánh tư tưởng của hai triết gia thế kỷ XIX, Georg Wilhelm Friedrich Hegel, người Đức, và Auguste Comte, người Pháp. Ông cho rằng, mặc dù hai triết gia này rất khác nhau trên phương diện triết học cũng như tuổi đời, họ lại cùng chia sẻ những quan niệm cơ bản của chủ nghĩa duy khoa học, và đó là nguyên nhân khiến cho triết lí về nhà nước của họ tương tự.
Đọc đến đây, hãy cùng quay lại phần đầu, đoạn tôi trình bày rằng: Việc phát hiện ra bản chất xã hội là hiện tượng phức, nhưng lại là hiện tượng được cấu tạo từ những phần tử tâm trí mà chúng ta có thể hiểu được. Nếu bạn đã có nền tảng triết học, thì câu hẳn cực kỳ dễ hiểu. Hãy để tôi giải thích cho những ai chưa hiểu được câu này theo cách mà ai cũng có thể hiểu được:Bạn là người phụ nữ vô cùng đáng yêu, và anh chàng bạn hẹn hò vẫn luôn miệng thề thốt: "anh chỉ yêu mình em thôi" "thiếu em anh không sống được"v.v Ấy thế mà ngay hôm sau anh ta dám quay sang nhìn cô gái gặp bên đường, hay mới chỉ 1,2,3 năm sau có một cô nhân tình khác và chán ghét bạn.
Lời mở đầu của Cuộc Cách Mạng Ngược Trong Khoa Học vô cùng xuất sắc. Dù dịch giả không bàn sâu về những tiên đề hay phương pháp đóng góp cho khoa học, ông lại đưa ra các luận đề lí thuyết khoa học xã hội, mời các bạn tham khảo những đúc kết sau đây:
Trước hết, Hayek khẳng định sự tồn tại của một hệ thống lí thuyết thuầntuý, tổng quát về các hiện tượng xã hội. Luận đề quan trọng tiếp theo là lí thuyết về hiện tượng xã hội cần phảihướng vào hệ thống các quy tắc hành xử (rules of conduct) trong cộng đồng.Luận đề quan trọng thứ ba là lí thuyết về hiện tượng xã hội cần phải là lí thuyết về quá trình hình thành hiện tượng (process theory). Luận đề quan trọng cuối cùng trong hệ thống phương pháp luận của Hayek mà dịch giả đề cập là tính hạn chế của lí thuyết xã hội trong việc giải thích và dự báo các hiện tượng xã hội trong thực tế.
Các luận đề quan trọng này chúng ta cũng sẽ bàn vào các bài viết sau.
Cr: Mr. Nobody