Đâu mới là lời giải thích thỏa đáng cho những vấn đề thần học? Phần 1: Các quan điểm truyền thốngTác giả…
Phần 1: Các quan điểm truyền thốngTác giả: Robert Nozick, Theological Explanations (Examined Life)
Không chỉ siêu hình học phải vật lộn với sự tăm tối, thần học cũng phải vật lộn với sự tối tăm tương tự. Câu hỏi thần học truyền thống đặt ra vấn đề: Tại sao Chúa cho phép cái ác/sự dữ tồn tại trong thế giới này? Tôi muốn trả lời câu hỏi này bằng một số lời giải thích hiện đại(untraditional). Trong khi đối với người có đức tin tôn giáo, đây là một vấn đề hệ trọng, còn người chẳng có đức tin tôn giáo nào thì cũng có thể thấy vấn đề có đôi phần thú vị, hoặc ít nhất là một thực hành trí tuệ đầy tính thử thách.
Thực tế là “vấn đề về cái ác” ra đời vì theo quan niệm truyền thống, Chúa có ba thuộc tính nhất định sau: Toàn năng(omnipotence), toàn tri(omniscience), và toàn thiện(goodness). Và rồi cái ác hiện hữu. Loại bỏ một trong ba thuộc tính này thì chả còn vấn đề trí tuệ khó khăn nào để tranh cãi. Nếu Chúa không toàn năng, vậy thì cái ác có thể hiện hữu bởi vì Ngài không thể ngăn chặn được nó. Nếu Chúa không toàn tri, vậy thì cái ác có thể hiện hữu bởi vì Chúa không hề biết rằng Ngài đã tạo nên cái ác khi Ngài đang tạo dựng thế gian. Nếu Chúa không toàn thiện, nếu Chúa chẳng đoái hoài quan tâm khi điều ác xảy ra(ít nhất theo cách mà ta quan niệm), hoặc nếu đó là một vị Chúa tà ác, vậy thì ta có thể kết luận tương tự rằng cái ác có thể hiện hữu và chẳng có vấn đề trí tuệ nào cần phải giải quyết. Dường như không có cách nào để hòa giải những thuộc tính(toàn năng, toàn tri và toàn thiện) này của với sự hiện hữu của cái ác trong thế gian, kể cả đó là cái ác thể lý(ví dụ: động đất, sóng thần hay núi lửa phun trào,..) hay cái ác luân lý(ví dụ: giết người, hi.ếp d.âm, cướp của,…) gây ra biết bao thương đau cho những người không hề có tội lỗi gì mà phải gánh chịu những điều đó. Dường như chẳng có lời giải thích tôn giáo nào có thể biện minh cho một thế gian chứa chấp cái ác. Bất kể ở mức độ lí luận nào, chẳng lời giải thích tôn giáo đầy đủ và thỏa đáng nào(hoặc theo biện thần luận) có thể trả lời cho vấn đề về cái ác.
Một hướng tiếp cận khác cho rằng cái ác không hoàn toàn hiện hữu. Theo một vài quan điểm, cái ác không phải là một điều tích cực mà là một sự khiếm khuyết(privation). Tất cả những gì ta gọi là “cái ác” thực ra chỉ là sự thiếu vắng của cái thiện. Không phải Chúa đã tạo ra cái ác – mà Ngài chỉ không làm cho cái thiện hiện diện đủ đầy ở khắp mọi nơi, không lấp đầy toàn bộ thế gian với cái thiện. (Những nhà lý luận này hẳn đã cho rằng nếu Chúa không tạo ra cái ác mà chỉ đơn thuần không tạo đủ cái thiện trở nên trọn vẹn, Ngài sẽ ít bị quy trách nhiệm đạo đức hơn về sự hiện hữu của cái ác.)
Quan điểm cho rằng cái ác thuần túy là sự thiếu vắng của cái thiện chưa bao giờ có vẻ đáng tin, đặc biệt đối với những ai đã trải nghiệm hoặc chịu đau khổ từ cái ác. Nếu cái thiện là một điểm số lớn hơn 0, vậy thì cái ác không phải là điểm 0, không đơn thuần chỉ là sự thiếu vắng cái thiện, mà là một điểm số thấp hơn 0. Một cái gì đó có tồn tại của riêng nó, mang tính tiêu cực. Một học thuyế khác cho rằng cái ác có một vai trò trong thế gian, đó là giáo dục chúng ta. Thế giới này là một ngôi trường hoàn vũ, hay như Keats gọi, là “thung lũng nơi đúc luyện nên linh hồn”(vale of soul-making). Chúng ta trải nghiệm cái ác và đạt được minh triết thông qua khổ đau. Theo cách hiểu ấy, Đấng thiêng liêng đã nhân từ sắp thế giới như một trường học để giáo dục chúng ta.
Quan niệm trên nảy sinh ra một câu hỏi đặc biệt quan trọng: Tại sao ta không thể nhảy lớp, học vượt? Tại sao không đúc ra con người cùng một khuôn mẫu sẵn có hay ít ra thì khiến con người ở một trình độ bậc cao hơn hiện tại mà không cần phải trải qua quá trình học tập cả đời?
Một học thuyết truyền thống khác cho rằng cái ác bắt nguồn từ ý chí tự do. Đấng thiêng liêng tạo ra con người với ý chí tự do, và Ngài biết rằng đôi khi họ sẽ sử dụng ý chí ấy để làm điều ác. Tuy nhiên, không phải mọi điều tồi tệ xảy đến với con người đều là kết quả từ hành động của những con người khác(tức là cái ác luân lý), mà vẫn có những cái ác thể lý khác như thiên tai, động đất, bão lụt,… Về mặt nguyên tắc, người theo thuyết tự do ý chí có thể quy các hiện tượng tự nhiên cho hành động của các thực thể khác, ví dụ như các thiên thần sa ngã hoặc ma quỷ, những kẻ cũng được Chúa ban cho ý chí tự do. Theo cách ấy, mọi cái ác trong thế giới, dù ở dạng thức nào, đều có thể được quy về hành vi của các tác thể tự do.
Nhưng nếu Chúa muốn tạo dựng nên các hữu thể với ý chí tự do, chẳng phải Ngài cũng đã biết trước rằng những ai rồi sẽ lạm dụng ý chí tự do của họ để làm điều xấu, và vì thế chỉ cần loại bỏ họ ra khỏi quá trình sáng tạo? (Có một kho tàng tác phẩm đồ sộ và tinh hoa đã tranh luận xem liệu điều đó có thực sự khả thi hay không.)Ý chí tự do quả thật có giá trị, chỉ có các tác thể có khả năng tự trị/tự quyết(autonomous) mới có đức hạnh đạo đức khi họ chọn lựa điều thiện thay vì điều ác. Tuy nhiên, một nhà lí luận chọn giải thích cái ác thông qua ý chí tự do không chỉ quan niệm rằng ý chí tự do là điều thiện và đáng có, mà còn phải tin rằng nó vượt trội một cách áp đảo so với mọi khả thể thay thế khác. Giả sử khả thể tốt thứ nhì là: Những hữu thể có sẵn bản tính thiện, đến mực họ tự nhiên và tất yếu chọn điều thiện. Có thể khả thể đó không cao quý bằng việc những hữu thể có ý chí tự do đối diện với cám dỗ và có khả năng tự quyết để lựa chọn điều thiện. Nhưng liệu nó có thể tệ hơn bao nhiêu? Sự khác biệt ấy có đủ lớn và đủ quan trọng để biện minh cho toàn bộ cái ác và khổ đau mà thế gian này chứa đựng hay không? Liệu giá trị cao quý kéo theo từ việc các hữu thể sở hữu ý chí tự do – so với khả thể tốt thứ nhì – có đủ bù đắp lại tất cả cái ác và khổ đau mà (theo giả định) ý chi tự do mang lại? Nói một cách khiếm tốn thì: Khó có thể xác định rõ điều đó.
Cr: Nyxar