Doxa Day 04/06/25: Ám dụ cái hang và chiều kích âm nhạc của triết học Triết học trong thời Plato là nơi phái…
Triết học trong thời Plato là nơi phái Sophist chiếm ưu thế – những biện sĩ dùng lập luận để thuyết phục người khác, trong khi đó, theo diễn giả, triết học đích thực phải là con đường truy tầm chân lý. Plato đã mượn ám dụ cái hang để nói về con đường ‘quay lại’ và từ đó, con người mới chiêm ngắm được ánh sáng chân lý. Nội dung của ám dụ cái hang, xin phép tóm tắt như sau:
Plato định nghĩa con người là một nhóm nô lệ, hình dung họ bị trói trong một cái hang, với phương tiện nhận thức duy nhất là những bức tường của cái hang. Họ không thể quay đầu lại để nhìn về lối ra để có thể thấy thế giới bên ngoài. Mọi thứ họ chứng kiến chỉ là những bóng hình của những tượng rối mà các vị thần đã đặt phía sau họ và chiếu sáng bằng lửa, chiếu chúng lên các bức tường—như một màn hình rạp chiếu phim.Những con rối mang ý nghĩa cụ thể đều là phiên bản vật chất của những lý tưởng (Ideas) đang sống trong một thế giới Chân - Thiện - Mỹ bên ngoài cái hang. Thế giới đó là thế giới thực sự, nơi các ý tưởng tồn tại vĩnh cửu và hoàn hảo. Còn trong hang, con người chỉ thấy hình bóng mờ nhạt của những ý tưởng đó, và tưởng rằng đó là toàn bộ thực tại.Hang động tượng trưng cho sự hạn chế của giác quan, tập quán, và định kiến tư tưởng, còn quá trình thoát ra khỏi hang chính là hành trình tìm kiếm tri thức và sự thật.
Thông qua ẩn dụ cái hang nổi tiếng, diễn giả đã liên hệ triết học và âm nhạc qua điểm khởi đầu chung là hành trình metanoia – tức là sự “quay lại”, một chuyển động hướng vào nội tâm để nhận thức thực tại. Đó là quá trình vươn khỏi thế giới khả giác để chiêm ngắm ánh sáng của thế giới khả niệm, nơi tồn tại “ý thể thiện” – nguyên lý nền tảng của mọi hiện hữu, cũng như mặt trời là nguồn sáng cho thế giới khả giác.
Chính nhờ cuộc chiêm ngắm thực tại thẳm sâu mà triết gia mới có thể vẽ nên những đường nét mô hình thánh thiêng, và mang những phẩm tính tốt đẹp như công bình và tiết độ vào đời sống con người. . Họ pha trộn và hòa quyện nhiều đặc nét, sao cho hướng bản chất con người trở nên thánh thiêng như thần linh.Trong lĩnh vực âm nhạc cũng thế, khi từ nguyên của Âm nhạc (mousike), bao gồm tiền tố mousa, xuất phát từ các nữ thần Muses, là con của thần Zeus và nữ thần Memory (chiều kích thánh thiên). Còn hậu tố techne ngụ ý về tài khéo của con người trong lĩnh vực nào đó (chiều kích con người.
Mình ấn tượng việc diễn giả so sánh việc các nốt nhạc trong một bản nhạc luôn xoay quanh âm giai nền với con đường trở về Ý thể thiện. Âm giai là các nốt trung tâm, "xương sống" của một bản nhạc, và nếu xa rời cấu trúc này, các nốt nhạc trở nên lạc lõng, "Sự căng thẳng được tạo ra khi các nốt lệch khỏi âm giai nền". Có lẽ con người cũng không khác hơn: ta thường xuyên có những chuyến du hành ra ngoài thế tục, nhưng nếu nó được định hướng bằng một tình yêu với trí tuệ, lấy 'ý hướng triết học' làm trọng tâm, ta dễ tìm thấy đường về hơn, không bị chìm đắm trong dòng thế sự này.
Kết: Cả triết học lẫn âm nhạc đều khao khát hướng về cội nguồn,
nhưng bằng phương tiện khác biệt: Triết học sử dụng lý lẽ để chiêm nghiệm và chia sẻ chân lý, còn âm nhạc chạm đến cội nguồn ấy thông qua giai điệu và sự hài hòa.
Cr: cheshire