Doxa Book Club - Thành ngữ tiếng Việt (18/5/2025) Khi tiếng Việt lại bỗng dưng xa lạ với chính người Việt như…
Khi tiếng Việt lại bỗng dưng xa lạ với chính người Việt như tôi đến vậy?
Ngày 18/5/2025, tôi có dịp tham dự buổi Doxa Book Club để lắng nghe bác Nguyễn Quang Thọ đàm luận về thành ngữ tiếng Việt và nét đẹp của nó. Ngay từ khái niệm về “thành ngữ tục ngữ” của bác cũng rất khác biệt so với những khái niệm trong sách vở:
“Thành ngữ, tục ngữ có thể là những câu chủ yếu được dùng để biểu lộ cảm xúc của người nói”
Và khi tôi nghe bác liệt kê, phê phán những câu thành ngữ như:”Nhạt như nước ốc ao bèo; Bầu sao nấu nước ao cũng ngọt; Làm ruộng thì gia, làm nhà thì tốn; Mồm như cái tĩ vịt…” còn sai sót do nghe và chép lại sai. Tôi bỗng có một suy nghĩ rằng sao tôi dở tiếng Việt đến quái lạ. Nhưng chính từ nhận thức về cái dở đấy của mình, tôi có hứng thú nghe hơn về cách người Việt đảo trật tự từ, nói trại và nói vần (ví dụ như “tào lao” sẽ được thêm “Tào lao bí đao” cho nghe có vấn điệu) và dần nhận ra tôi đang bỏ qua di sản đáng quý của tiếng Việt như thế nào.
Tôi cũng được nghe bác Thọ kể về những lần bác đi nghiên cứu từ điển tiếng Việt, sử dụng nát từ điển và muốn vá lại đủ chỗ. Nhưng bác cũng đang “vá lại cái dốt của mình” sau khi dành thời gian rất dài đào sâu thành ngữ, tục ngữ tiếng Việt. Mặc dù bác làm nghiên cứu, nhưng phong thái của bác lại giản dị, dễ gần và phóng khoáng hơn những người nghiên cứu sinh tôi đã từng gặp qua trước đây. Trong khán phòng im lặng, bác chậm rãi chia sẻ thứ mà tôi vẫn luôn nghiền ngẫm đến giờ:
“Đời sống là văn cảnh, nếu muốn nghiên cứu ngôn ngữ hãy nghe người xung quanh nói và học hiểu từ họ. Đối với tôi, mọi bài nghiên cứu cũng đều gắn liền với vốn sống và yếu tố đời sống trong nó.”
Bác cũng chia sẻ rằng bác không muốn ngó lơ những cái sai của tiếng Việt được lưu truyền, “đọc không thông chép không thạo” là tình trạng mà các tác giả dễ vướng phải, bác cho rằng nếu không nói ra thì những lỗi sai này sẽ không bao giờ được sửa, rồi cái sai sẽ lan truyền đến tận thế hệ sau, gây ra những hệ lụy làm mất vẻ đẹp vốn có của tiếng Việt.
Vì vậy, cuốn sách “Người Việt nói tiếng Việt” của bác ra đời như một tài liệu lưu giữ những thành ngữ, tục ngữ đã bị bỏ sót hoặc chép sai nhằm giúp độc giả có cách tiếp cận mới đối với tiếng Việt.
“Tôi cảm thấy rằng mình cần làm điều gì đó đối với tiếng mẹ đẻ của mình, cuốn sách này vì vậy mà ra đời.”
Cuối cùng trước khi bác Nguyễn Quang Thọ và chúng tôi kết thúc chương trình giao lưu, bác đã để lại một câu nữa làm tôi suy ngẫm đến giờ:
“Hãy giữ khoảng cách với các loại sách học thuật, đấy chỉ là góc nhìn của một vị học giả nào đấy. Chúng ta phải đứng ngoài, vì thế mới có thể nhìn thấy những lỗi sai của họ.”
Cảm ơn Thư Hiên Dịch Trường đã tổ chức chương trình này để một đứa sinh viên học ngôn ngữ như tôi, tìm lại được hướng đích cho việc tìm hiểu ngôn ngữ mẹ đẻ của mình. Nhờ chương trình này, tôi mới ngẫm lại rằng mình đang ngó lơ di sản tiếng Việt như thế nào, rằng tôi thiếu trân trọng tiếng mẹ đẻ ra làm sao. Tôi vẫn còn nhớ mãi cái bắt tay của bác dành cho tôi, tiếc quá không mua sách trực tiếp vào đấy để được bác Thọ ký tặng.
Cr: Lyss the Magician