DOXA DAY – TỰ DO TRONG THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI Tự do không phải là không có ràng buộc, mà là khả năng chọn lựa ràng…
Tự do không phải là không có ràng buộc, mà là khả năng chọn lựa ràng buộc nào xứng đáng
Giữa đám đông đang râm ran trao đổi, Nyxar
– người gần đây khiến tôi ấn tượng bởi những bài viết sắc sảo và đầy thách thức trên diễn đàn Doxa - bắt đầu lên tiếng:“Làm sao để ta biết điều ta đang chọn là xuất phát từ chính mình, chứ không phải từ những mong đợi, định kiến, hay cảm xúc được dựng sẵn?”
Không khí bỗng chùng xuống, như thể ai đó vừa khơi mở những dòng suy tư. Rồi những tiếng nói rải rác cất lên - mỗi người mang theo một quan điểm từ những hệ hình triết học khác nhau.
Trong đó,
tiên sanh Ất
gợi nhắc đến hệ thống phân tích của
Isaiah Berlin, người từng phân biệt hai loại hình tự do:Tự do tiêu cực: là tự do khỏi cản trở - khi
không bị ai hay điều gì ngăn cấm ta.Tự do tích cực: là tự do để làm - năng lực sống theo lý trí, tự định hướng đời mình.
Nyxar gật đầu, rồi khẽ gợi mở:“Nếu tự do tích cực được áp đặt từ bên ngoài, được gán nghĩa là "trở thành người tốt hơn theo tiêu chuẩn chung", thì liệu nó có dễ trở thành sự cưỡng bức nhân danh lý tưởng không?”
Câu hỏi khiến đám đông xôn xao. Trấn an những ánh mắt có phần ngập ngừng, Nyxar dẫn lại một câu của
Hegel:“Tự do không nằm trong cái tôi cô lập, mà trong cộng đồng có lý trí.”
Nyxar cho rằng, tự do không đến từ việc ta thoát khỏi xã hội, mà từ việc ta được hòa mình một cách hợp lý vào một cộng đồng hữu cơ, nơi cá nhân và toàn thể không triệt tiêu lẫn nhau, mà nâng đỡ nhau. Trong tinh thần ấy, Nyxar nhắc đến việc Hegel từng phê phán Kant – vì đã biến lý tính thành thứ trừu tượng, dẫn đến một thứ đạo đức học trống rỗng, không chỉ dẫn ta nên làm gì trong đời sống cụ thể. Với Hegel, pháp luật, thể chế, nghĩa vụ xã hội không phải là giới hạn tự do, mà là hình thức hiện thân của tự do đích thực, khi mà những lựa chọn lý trí cá nhân khớp với lợi ích phổ quát.
Bằng một dẫn chứng gai góc từ cuộc
Cách mạng Pháp, Nyxar cảnh báo:“Tự do, nếu không gắn với thực tế xã hội, có thể biến thành bạo lực.Đức hạnh bị đẩy đến cực đoan trở thành khủng bố. Sự vị tha bị cưỡng chế sẽ không còn là tự do, mà là sự xâm phạm.”
Điều đáng nói là, trái với hình dung từ những dòng chữ sắc sảo, Nyxar hôm ấy lại xuất hiện với chút bối rối, đôi chút e dè – như thể chính Nyxar cũng đang dò dẫm bước đi trên lối mòn triết học rộng lớn. Và đó cũng là điều khiến buổi thảo luận trở nên sống động: chân thành và đầy sức gợi.
Hai giờ dường như là không đủ. Buổi trò chuyện khép lại bằng một suy ngẫm từ Nyxar:“Tự do không sẵn có, mà phải được hình thành qua sự lựa chọn có lý trí và mối tương quan với người khác. Tự do, cuối cùng cũng không nằm trong những gì ta có thể làm, mà trong việc ta hiểu rõ vì sao mình làm, mình muốn trở thành ai, và mình thuộc về đâu.”
Doxa Day
lần này, hơn cả một buổi thảo luận, là bước khởi đầu cho hành trình học hỏi, thử nghiệm, và
diễn đạt những vấn đề lớn bằng chính ngôn ngữ của người đang bước vào thế giới tư tưởng. Và điều đó, tự nó đã là một hành động tự do.
Cảm ơn Nyxar vì buổi trò chuyện thân tình, và cả món quà là những cuốn sách nhỏ ý nghĩa.Hẹn gặp lại bạn tại những buổi
symposium
sắp tới. Biết đâu, lần tới, chính bạn sẽ là người lên tiếng cho câu hỏi còn bỏ ngỏ hôm ấy: “Liệu rằng, người điên có tự do hơn người bình thường không?”
Cr: Thần :>