GIÁ TRỊ THẶNG DƯ TRONG NỀN KINH TẾ NỐI KẾT Tác giả: TS. Lê Thanh Hải Mình không chuyên về kinh tế học, thậm…
Tác giả: TS. Lê Thanh Hải
Mình không chuyên về kinh tế học, thậm chí có thể nói là không có những kiến thức nền căn bản, nên đối với mình, cuốn sách Giá trị thặng dư của TS. Lê Thanh Hải là một dẫn nhập khá thú vị vào các khái niệm kinh tế cơ bản, từ giá trị thặng dư đến nền kinh tế nối kết. Theo cái nhìn của kinh tế chính trị Marxist truyền thống, kết tinh trong hàng hóa là 2 mặt giá trị. Một là giá trị sử dụng, hai là giá trị trao đổi. Theo đó, cơ sở để thực hiện quá trình trao đổi của một hàng hóa là dựa trên giá trị sử dụng, tức nghĩa là một vật phải có giá trị sử dụng thì nó mới có thể trao đổi, và cơ sở để định giá trao đổi cho nó chính là giá trị trao đổi. Giá trị trao đổi này, không gì khác hơn là thời gian hao phí lao động cần thiết được kết tinh trong sản phẩm. Nói dễ hiểu, để 1 ký thịt heo được trao đổi với 1 ký thịt bò, với giả định là trao đổi ngang giá, khi thời gian hao phí làm ra 1 ký thịt heo đó bằng với thời gian hao phí làm ra 1 ký thịt bò. Tóm tắt toàn bộ nền tảng cơ sở của kinh tế chính trị Marxist là như thế. Từ lý thuyết này, vấn đề đặt ra là làm sao đó, nhà sản xuất (hay nhà tư bản) có nhiệm vụ biến thời gian hao phí cá nhân của mình ít hơn thời gian hao phí được quy ước trong xã hội thì anh ta có lời, và thế là câu chuyện cải tiến phương thức sản xuất để tăng năng suất lao động ra đời.
Trong sự vận động của quá trình sản xuất không ngừng đó, câu chuyện về khủng hoảng thừa của CNTB là câu chuyện không hồi kết. Thế nhưng, thay vì sụp đổ như dự báo để hình thành một phương thức sản xuất tiến bộ hơn là PTSX CNCS thì CNTB lại thay đổi và phát triển mạnh mẽ hơn? Nguyên nhân do đâu? Trong cuốn sách của TS. Hải một phần giải thích cho ta thấy, cách chuyển biến giá trị sử dụng của CNTB đã giúp giải quyết câu chuyện khủng hoảng thừa này như thế nào. Nói 1 cách dễ hiểu, khi một dòng sản phẩm được sản xuất ra, tưởng rằng sản phẩm thừa sẽ là sự triệt tiêu giá trị thặng dư đang tiềm ẩn, thì ngược lại, CNTB đã chuyển nó sang nhưng công dụng phong phú khác và thế là tiếp tục được người dùng tiêu thụ mà không hề thắc mắc điều chi. Đó cũng là một ý tưởng và là một nền tảng cho cái chủ nghĩa tiêu dùng, hay chủ nghĩa tiêu thụ lên ngôi trong CNTB, mà hệ quả của nó là một nền văn hóa sùng bái vật chất đáng lên án, mà mình sẽ viết ở 1 bài sau. Trở lại với tác phẩm của TS. Hải, không chỉ dừng ở những dòng phân tích về sự tùy biến giá trị sử dụng của hàng hóa để tiếp tục tạo ra giá trị thặng dư, những dòng phân tích mà ông tự nhận là 1 kiểu tản văn kinh tế cho dòng suy nghĩ trong quá trình suy tư của ông, ông còn tiến tới phân tích thêm, rất sâu sắc về sự tùy biến giá trị trao đổi của hàng hóa trong nền kinh tế ngày nay. Mấu chốt của toàn bộ giá trị trao đổi chính là thời gian tạo ra hàng hóa. Tuy nhiên, thời gian ở đây không còn hiểu theo nghĩa truyền thống tức là thời gian sản xuất mà hiểu theo nghĩa thời gian của tổng thể 1 quy trình sản xuất và phân phối hàng hóa. Có nghĩa là, càng tiết kiệm được thời gian bao nhiêu cho 1 quy trình, thì giá trị thặng dư được dôi ra càng nhiều bấy nhiêu. Đó là động lực cho nền Công nghệ thông tin ngày nay phát triển vượt bậc, vì nó giải quyết được câu chuyện thời gian quy trình này.
Nếu trước đây, ví dụ, trong hành chính, để ban hành 1 văn bản hành chính ra thực thi trong đời sống, nó cần tới một quy trình rối rắm phức tạp từ người soạn văn bản đến người ký văn bản rồi kết thúc ở khâu vận chuyển thì các kiểu văn phòng điện tử ra đời nhằm tiết kiệm thời gian cũng chính là tạo ra giá trị thặng dư cho một sản phẩm hành chính như thế. Nhìn lại các mô hình thương mại điện tử ngày nay phát triển rầm rộ, nhằm tiết kiệm thời gian mua sắm chính là minh chứng khá tốt cho cơ chế này. Không dừng ở đó, tác giả còn cung cấp cho chúng ta thấy, thủ đoạn rất tinh vi của CNTB ngày nay trong việc sử dụng các nguồn vốn miễn phí tạo ra giá trị thặng dư cho chế độ kinh tế, bằng việc sử dụng 2 nguồn vốn xã hội và nguồn vốn văn hóa. Nguồn vốn xã hội, tức là dựa trên sự kết nối có sẵn trong xã hội để truyền thông về hàng hóa. Có thể hình dung rõ ràng và dễ hiểu là mô hình truyền miệng ngày nay trong các chiến lược marketing để hình ảnh của sản phẩm ngày càng lớn mạnh và sâu sắc đối với người dùng. Câu chuyện về nguồn vốn văn hóa còn rộng hơn thế, trong sự phân tích của tác giả gợi cho chúng ta về những mảng đất màu mỡ để tạo ra giá trị thặng dư trong lĩnh vực văn hóa mà dễ hình dung nhất là mảng ngành du lịch.
Điều đáng quý của tác giả đối với mình nằm ở 2 điểm. Một là dù phân tích rất rõ ràng các nguồn lợi giá trị thặng dư với cái nhìn của một nhà nghiên cứu kinh tế, nhưng tác giả cũng thể hiện rất rõ bàn tay được xòe ra sẵn với chính quyền để gợi mở những vấn đề cấp thiết mà chính quyền VN hiện nay đang cần làm để tận dụng những nguồn vốn là “sức mạnh thời đại” như thế. Hai là, cái nhìn của tác giả “rặt” mùi Marxist. Nghĩa là bên cạnh các phương pháp Marxist được dựa vào để trình bày, lập trường rất rõ ràng và trùng với mình: “ cái mà nhà tư bản gọi là lợi nhuận, tôi gọi đó là bóc lột”.
Nói chung là một cuốn sách rất đáng bỏ thời gian ra đọc và nghiền ngẫm. Dĩ nhiên, cũng cần phải bỏ qua sự dở hơi của bìa sách. Nếu có điều kiện nhìn lại bộ ba tác phẩm của tác giả bao gồm: Giá trị thặng dư, Truyền thông phát triển, và Phát triển đô thị trong nền kinh tế nối kết, ta dễ dàng nhận thấy sự hời hợt đến đáng chán của Nhà xuất bản, cụ thể là tay thiết kế bìa sách. Rất coi thường người đọc, và coi thường ra những nội dung được viết trong cuốn sách, bằng việc minh họa ở bìa những chi tiết không liên quan và ấu trĩ.
Nói thật là, nếu không được giới thiệu trước, nhìn bìa sách, mình sẽ chẳng bao giờ bỏ tiền ra mua cuốn sách thú vị này.
Đó là một điều mình có thể quả quyết
Cr: nguyenchientruong.edu.vn