HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT Tác giả: Lưu Quang Vũ Vở kịch kinh điển này của Lưu Quang Vũ chắc hẳn không còn…
Tác giả: Lưu Quang Vũ
Vở kịch kinh điển này của Lưu Quang Vũ chắc hẳn không còn xa lạ gì với mọi người. Được học về nó từ năm lớp 12, nó vẫn luôn là tác phẩm văn học mà theo mình đánh giá là có thể sánh ngang với những danh tác kinh điển khác của thế giới. Bằng tài năng văn học thượng thừa của mình, Lưu Quang Vũ đã biến một câu chuyện dân gian hết sức bình thường thành một kiệt tác văn học mang đậm tính triết lý và phê bình xã hội sâu sắc.
Tác phẩm kể về một ông người làm vườn có tài năng đánh cờ xuất chúng tên là Trương Ba, trong một lần làm ăn tắc trách của Nam Tào, Bắc Đẩu, bị gạch tên ra khỏi sổ sinh tử và chết oan. Đế Thích, một vị tiên giỏi đánh cờ nhất thiên đình, do ngưỡng mộ tài năng của Trương Ba, đã cố gắng hồi sinh Trương Ba bằng cách cho linh hồn của ông nhập vào thân xác một anh hàng thịt mới qua đời. Sự xuất hiện của cái tổ hợp "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" đã làm xáo trộn cuộc sống của gia đình hai người. Không một ai có thể nhận ra được người mà họ biết. Gia đình Trương Ba thì thấy Trương Ba ngày càng bạo lực hơn, phàm phu tục tử hơn do nhiễm những thói xấu của thân xác anh hàng thịt. Họ không nhận ra được người cha, người chồng, người ông hiền lành của họ nữa. Chị vợ anh hàng thịt thì vui mừng vì chồng của mình trở nên hiền dịu hơn, không đánh đập mình nữa, lại còn biết chí thú làm ăn. Không chịu đựng được vì đã không còn là mình nữa, Trương Ba quyết định nhờ Đế Thích cho mình được giải phóng khỏi xác anh hàng thịt.
Một trong những chủ đề cực kỳ thú vị mà Lưu Quang Vũ khai thác trong tác phẩm chính là mối quan hệ giữa hồn và xác. Đây thực sự là một vấn đề rất "Tây", một chủ đề đã được bàn luận từ lâu ở thế giới phương Tây. Từ trước đến giờ luôn có rất nhiều quan điểm khác nhau giữa hồn và xác, và thường sẽ chia ra hai trường phái chính: một là trường phái coi thân xác là tất cả những gì tồn tại, linh hồn chỉ là một ảo giác của vật chất (chủ nghĩa duy vật) và một trường phái coi linh hồn là thứ thực sự tồn tại, còn thân xác chỉ là dư ảnh của cái thực đó (chủ nghĩa duy tâm, nổi bật là Plato). Hai quan điểm này được Lưu Quang Vũ chỉ ra rõ trong tác phẩm:
- Những người lính lệ khi đến làm phiền nhà Trương Ba thì cho rằng không có "hồn Trương Ba" trong thân xác anh hàng thịt gì cả. Linh hồn không thể cân đo đóng đếm được nên nó không phải là thứ có thực. Cái thực thể mà họ đang tiếp cận chính là anh hàng thịt.
- Còn Trương Ba thì cho rằng linh hồn mới là thứ đáng quý, thứ quan trọng, còn thân xác chỉ là một dúm thịt, một ngôi nhà cho linh hồn mà thôi.
Thế nhưng, xuyên suốt tác phẩm, qua việc kể về sự xáo trộn của cuộc sống của hai gia đình anh hàng thịt và Trương Ba, cũng như qua cuộc đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt, Lưu Quang Vũ đã xuất sắc trình bày một quan điểm trung đạo về vấn đề này mà ta gặp được ở Aristotle: con người là một tổ hợp hồn và xác. Thân xác là một phần không thể tách rời với linh hồn. Nhờ thân xác mà linh hồn có thể hành động, làm việc, ngắm nhìn thế giới, người thân,… Những trường phái triết học, tôn giáo, với đại diện là Trương Ba, cho rằng linh hồn quý hơn thân xác và thường kêu gọi một lối sống khổ hạnh, coi thường thân xác, hành hạ thân xác bị Lưu Quang Vũ chỉ trích nặng nề trong tác phẩm. Nâng cao vai trò của thân xác là thế, Lưu Quang Vũ không hề chối bỏ linh hồn. Nó là thứ giúp con người khác với loài vật, làm nên giá trị của con người, là thứ luôn tồn tại mãi, dẫu cho một người có chết đi. Và vì hồn và xác là hai điều không thể tách rời, tổ hợp "hồn Trương Ba, da Hàng Thịt", theo Lưu Quang Vũ, là một thứ dị dạng, trái với tự nhiên và không nên tồn tại.
Ngoài chủ đề về mối quan hệ giữa hồn và xác, ta còn bắt gặp những phê bình của Lưu Quang Vũ về xã hội ông sống lúc bấy giờ. Hệ thống quan liêu trong thế giới của tác phẩm là một hệ thống mục nát, từ trên xuống dưới. Trên Thiên Đình thì có ông Nam Tào, Bắc Đẩu làm việc tắc trách, gây nên những hậu quả khủng khiếp mà dường như không có một động thái gì là thành tâm sửa lỗi, bà Vương Mẫu nương nương thì vì thù ghét trẻ con mà giết đi một đứa trẻ vô tội là cu Tỵ. Ở dưới hạ giới cũng không khá khẩm hơn là bao. Quan lại quan liêu, ngang nhiên ăn hối lộ, hạch sách người dân. Còn những người dân, tiêu biểu là con trai của Trương Ba, cũng bị tha hóa trong xã hội đó: chạy theo đồng tiền, vật chất, mà bỏ qua những giá trị tinh thần như gia đình. Nhìn chung, đó là một xã hội rất loạn và mục ruỗng, mà không biết là Lưu Quang Vũ đã nhìn thấy được những gì từ đời sống để xây dựng nên xã hội giả tưởng đó.
Tóm lại, "Hồn Trương Ba, Da Hàng Thịt" là một kiệt tác kịch nói Việt Nam. Nó sẽ luôn tạo ra những dấu ấn không thể xóa nhòa cho những độc giả hay khán giả theo dõi nó như là một tác phẩm đầy triết lý và thực sự sâu sắc.
Cr: Victor Dostoevsky