Huyễn tượng về AI AI hay Artificial Intelligence - trí thông minh nhân tạo là một thuật ngữ không còn quá xa…
AI hay Artificial Intelligence - trí thông minh nhân tạo là một thuật ngữ không còn quá xa lạ với đại chúng hiện nay. Nhờ những khả năng đáng “kinh ngạc” của nó mà cuộc sống của con người đã và đang được cải thiện tột bậc. Đó là những gì đa phần chúng ta vẫn nghĩ - nhưng dừng lại và suy xét đã - những ý nghĩ đó từ đâu mà có? Suy nghĩ này đến với mình khi mình đang dùng con chat GPT plus xịn sò để nghiên cứu một số thông tin và mình vì tò mò nên đã tiếp tục tra cứu, suy nghĩ về vấn đề này. Dưới đây là một số suy nghĩ mà mình đúc kết được - khá mang tính chủ quan - hy vọng cung cấp cho mọi người một vài chất liệu cho quá trình suy tư:1-AI khái niệm khoa học hay chiêu trò marketing. Trước hết cần khẳng định rằng AI thật sự là quan điểm có tồn tại trong giới khoa học, chỉ có điều các nhà nghiên cứu sử dụng thuật ngữ này khác hoàn toàn so với cách hiểu thông thường hiện tại của chúng ta - chẳng hạn như đến các dạng thuật toán cùng các điều kiện đầu vào, đầu ra của nó. Thậm chí, cách hiểu có phần “bình dân” hơn đó là những công nghệ mang tính tự động hóa vẫn là một cái gì đó xa lạ. Với đại đa số, AI chỉ là … AI thế thôi - một siêu công nghệ thông minh, một nhân tính máy móc, một giải pháp cho cuộc sống,... Và nếu mọi người cũng hiểu AI theo các cách thường thức đó thì chúc mừng (không phải cho chúng ta) mà là cho lực lượng truyền thông khổng lồ đã lại thành công cấy vào đầu chúng ta những huyễn tượng về AI.Nhưng khựng lại một lần nữa đã, chúng ta dễ bị che mắt đến vậy sao? Hay tôi chỉ đang làm quá lên? Cùng nhau xem xét nhé. AI - điển hình là chat GPT hoạt động như một công cụ được tự động hóa đúng không? Thật ra không là một mà là nhiều công cụ tự động hóa được tích hợp trong chat GPT, ví dụ:-Đưa ra quyết định (decision making
-Khả năng phân loại (classification)
-Đưa ra gợi ý (recommandation)
-Biên dịch/Chuyển ngữ hay tạo lập văn bản và hình ảnh (content generation)…
Thông thường, khi ta tương tác với chat GPT, thì phản hồi ta nhận được là tổng hợp của nhiều yếu tố tự động khác nhau. Chính nhờ sự tổng hợp những kỹ thuật đơn lẻ này vào một “định danh” duy nhất là chat GPT đã tạo cho ta ảo tưởng rằng nó thật sự có khả năng suy tư hay ý thức. Thêm vào đó, càng tương tác với các AI dạng này, ta càng mường tượng rõ ràng hơn về một thực thể “có suy tư”, bỏi chúng ta có niềm tin rằng ngôn ngữ được nói ra luôn gắn với một “ý định của người nói” và khi được chat GPT phản hồi một thông tin nào đó, phản xạ nhận thức của ta tự động hình thành mối liên giữa phản hồi đó với chính chat GPT.
Chúng ta đã nhân hóa chat GPT.
Ở chiều ngược lại, xã hội hiện đại cũng có xu hướng “giản lược hóa” con người thành những yếu tố mang tính cân đo đong đếm. Nào là tình yêu chỉ là một loạt những phản ứng hóa học, phân tích thần kinh có thể dự đoán hành vi người dùng, khi thu thập đủ dữ liệu ta có thể mô hình hóa cuộc đời của một con người,... Nghĩa là, một máy tính đủ mạnh thì sẽ có khả năng “sống” như con người thậm chí tốt hơn cả con người. Những kiểu giản lược này đều mong muốn có chủ đích bỏ qua những yếu tố nhân văn như cảm xúc và nét đặc trưng độc đáo của mỗi con người.
Hai mặt của đồng tiền, siêu việt hóa công nghệ và giản lược hóa nhân tính cùng hướng đến một mục tiêu: kéo con người và máy móc xuống cùng một vị thế.
Tinh vi hơn nữa đó là sự ra đời của hai luồng tư tưởng AI Doomerism (AI diệt vong thế giới) và AI Boosterism (AI cứu rỗi nhân loại) - dù hình thức có khác biệt – một bên nói về viễn cảnh robot vượt tầm kiểm soát, bên kia nói về trợ lý toàn năng thay con người làm việc – nhưng cả hai đều chia sẻ cùng một nền tảng sai lệch: niềm tin vào tính tất yếu, siêu việt và không thể đảo ngược của công nghệ AI. Trên thực tế, cả hai cách nhìn này đều đang nỗ lực đánh lạc hướng dư luận, bẻ lái cuộc tranh luận sang những vấn đề viễn vong. Tạo hiệu ứng FOMO, buộc chúng ta phải lao vào guồng quay công nghệ hiện đại.
Và mình cho rằng giới khoa học không có khả năng và cũng không muốn định hình cách hiểu về AI như thế này cho xã hội. Nếu không phải là giới khoa học thì là ai, ai đã xếp công bày ra một kịch bản tinh vi và tốn kém như thế nào? Truyền thông hay giới marketing chỉ đang làm công việc mà họ được giao cho thôi, kẻ thật sự đứng đằng sau, giật dây mọi thứ chính là tập đoàn công nghệ khổng lồ trên thế giới với những cái tên mà mình đã quá chán để kể tên ra. Họ làm tất cả với những mục tiêu rõ ràng đó là nhằm che lấp một sự thật rằng sự phát triển hiện tại của AI đang gây ra những vấn đề xã hội nghiêm trọng như củng cố quyền lực độc đoán bằng thông tin, khai thác dữ liệu bất hợp pháp, tăng cường giám con người.
Nói một chút về khả năng thao túng con người của AI, con người khi bị cưỡng ép thì rất khó đạt được lòng tin nhưng con người cũng là một sinh vật dễ bị thuyết phục. Bạn tin tưởng bao nhiêu phần trăm một bản dịch hay một thông tin được đưa ra bởi chat GPT hay thậm chí là Google Search? Nếu như những công cụ này ngay lập tức ném cho bạn một thông tin nào đó và đề nghị bạn tin tưởng thì nhiều khả năng là ta sẽ tắt cái ứng dụng đó ngay lập tức. Nhưng nếu như chúng phản hồi bạn dần dần, tạo niềm tin bằng những khả năng tự động tuyệt vời thì mọi chuyện sẽ khác. Chẳng hạn: tôi khá tin tưởng vào bản dịch của chat GPT cho một bài viết trên mạng từ một ngôn ngữ xa lạ nào đó, với lý do là nó có thể tạo avatar Ghibli cho tôi.
OK, vậy ta có khả năng bị chat GPT thao túng phần nào nhưng đổi lại ta có những công nghệ hiện đại mang tính tự động hóa hoàn toàn, như vậy cũng gọi là trao đổi công bằng? Điều đó chỉ đúng nếu bạn cho rằng bốc lột sức lao động và tàn phá môi trường để đổi lấy tiện nghi là hợp lý.
Thật ra thì mọi công nghệ AI chẳng hề tự động như bạn nghĩ đâu. Phía sau mọi công cụ tự động hóa là một đội ngũ khổng lồ nhân công giá rẻ thực hiện các hoạt động như kiểm duyệt nội độc hại, gắn nhãn dữ liệu, đánh giá đầu ra, sàng lọc ngôn ngữ trước khi những thông tin này đến với người dùng. Bạn nghĩ chat GPT nó có thể tự lọc thông tin về trại hè và trại tập trung sao? Để ngăn việc con bạn tìm hình ảnh về một trại hè sinh hoạt mà lại tìm ra vài bức ảnh đen trắng khả nghi thì việc phân lọc hình ảnh này phải do con người thực hiện - họ được gọi là “ghost work” bởi công việc của họ đúng là nằm hoàn toàn trong bối và gần như chả ai biết đến. Và cũng bị đối xử hệt như những hồn ma bởi lực lượng lao động này đa phần đến từ những quốc gia nghèo và kiếm được thu nhập thấp, với khối lượng công việc phải thực hiện là rất nhiều và áp lực, dễ dẫn đến sang chấn tâm lý.
Không những chỉ là con người mà việc phát triển AI còn tạo áp lực nghiêm trọng lên môi trường. Lấy ví dụ như “điện toán đám mây” - một cái gì đó nghe thật tinh gọn và đẹp đẽ đúng không? Nếu bạn nhìn vào một trung tâm lưu dữ liệu của Google hay Facebook thì hẳn bạn sẽ nghĩ lại đấy. Những gian nhà khổng lồ với các thùng server được duy trì liên tục 24/24 chắc chắn tiêu tốn một lượng tài nguyên khổng lồ để xây dựng và duy trì, đó là chưa kể đến lượng nước cần thiết cho quá trình làm mát liên tục những thiết bị điện bên trong.
Tóm lại, cách hiểu về AI hiện tại của chúng ta phần lớn đến từ giới truyền thông và bán hàng với mục đích đầu tiên hết là thu về lợi nhuận khổng lồ. Tiếp đó là tạo nên những kịch bản viễn tưởng về AI như một kịch bản phim hành động lôi kéo chúng ta vào vòng xoáy tranh luận nhằm đánh lạc hướng ta khỏi một sự thật là các tập đoàn công nghệ lớn trong cuộc đua phát AI đã nỗ lực tạo nên bức tranh về sức mạnh tưởng chừng như vô hạn của công nghệ tự động nhưng thực tế là một sự phát triển cẩu thả, thiếu minh bạch, và bất chấp những giá trị đạo đức.
(Bài viết này được hỗ trợ bởi AI)
Cr: Sodom