LẼ THƯỜNG Có những lúc trong những lối diễn đạt thông thường lại ẩn chứa một hình ảnh về những gì diễn ra…
Có những lúc trong những lối diễn đạt thông thường lại ẩn chứa một hình ảnh về những gì diễn ra trong sâu thẳm trái tim của mọi người. Ở người La Mã, sensus communis không chỉ có nghĩa là lẽ thường (common sense), mà còn là nhân tính(humanity), sự nhạy cảm(sensibility). Vì chúng ta không tốt bằng người La Mã, nên từ này trong ngôn ngữ của chúng ta chỉ còn mang một nửa ý nghĩa mà nó đã mang trong tiếng của họ. Nó chỉ có nghĩa là cảm quan nhạy bén(good sense), lý trí giản dị(plain reason), lý trí khi được đưa trong hành động(reason set in operation), một nhận thức sơ khởi về những điều đời thường, một trạng thái ở lưng chừng giữa ngu dốt và trí tuệ. “Người này không có lẽ thường” là một lời sỉ nhục nặng nề. Nhưng “một người có lẽ thường” cũng lại là một lời sỉ nhục; nó có nghĩa là người ấy không hoàn toàn ngu dốt, nhưng lại thiếu cái gọi là trí tuệ sắc bén và sự thấu hiểu. Nhưng từ đâu mà có cách diễn đạt lẽ thường, nếu không phải từ các cảm quan/giác quan? Khi sáng tạo ra từ này, con người đã thừa nhận rằng chẳng có gì đi vào trong linh hồn ngoại trừ qua cảm quan; nếu không, liệu họ có dùng chữ sense để chỉ lý trí thông thường chăng?
Người ta đôi khi nói rằng: “Lẽ thường rất hiếm có.” Câu nói này có nghĩa là gì? Nghĩa là ở nhiều người, lý trí khi được đưa vào hành động thường bị cản trở trên đường tiến bộ bởi những định kiến; rằng một người nào đó có thể phán đoán rất sáng suốt trong một lĩnh vực, nhưng lại luôn bị lừa dối nặng nề trong một lĩnh vực khác. Người Ả Rập, tuy có thể là một nhà toán học giỏi, một nhà hóa học uyên bác, một nhà thiên văn chính xác, nhưng vẫn tin rằng Mohammed đã bỏ nửa vầng trăng vào tay áo mình.
Tại sao trong ba môn khoa học mà tôi vừa nhắc đến, con người lại vượt lên trên lẽ thường, còn khi bàn đến nửa vầng trăng kia thì lại thấp hơn cả lẽ thường? Bởi vì trong những trường hợp đầu, họ đã tự mình thấy bằng chính đôi mắt mình, đã rèn luyện cho trí tuệ của mình thêm hoàn thiện; còn trong trường hợp sau, họ lại nhìn bằng con mắt của kẻ khác, tự nhắm chặt mắt mình lại, làm méo mó đi lẽ thường vốn có trong chính mình.
Làm sao quá trình tha hóa tinh thần kỳ lạ này lại có thể diễn ra? Làm sao những ý tưởng vốn vận hành đều đặn và vững chắc trong đầu óc con người về muôn vàn đề tài lại có thể thiên lệch một cách thảm hại khi đụng đến một vấn đề khác, vốn rõ ràng và dễ hiểu gấp ngàn lần? Con người lúc nào cũng mang trong mình những nguyên tắc của trí tuệ như nhau; vậy thì hẳn phải có một cơ quan nào đó bị hư hỏng, cũng như đôi khi một tay sành ăn tinh tế nhất lại có thể có khẩu vị lệch lạc đối với một loại thức ăn nào đó.
Tại sao cơ quan của người Ả Rập, những người tin rằng Mohammed bỏ nửa vầng trăng vào tay áo, lại bị hư hỏng? Ấy là do sợ hãi. Người ta đã bảo với họ, nếu họ không tin vào chiếc tay áo ấy, thì ngay sau khi chết, khi linh hồn đi qua cây cầu nhọn, họ sẽ vĩnh viễn rơi xuống vực thẳm. Người ta còn bảo với họ những điều khủng khiếp hơn nữa: nếu họ từng hoài nghi về chiếc tay áo ấy, một giáo sĩ (dervish) sẽ coi họ là kẻ báng bổ; một kẻ khác sẽ chứng minh cho họ rằng họ là một kẻ ngu xuẩn, khi đã có mọi lý do để tin mà lại không chịu hạ cái lý trí kiêu ngạo của mình xuống trước “bằng chứng”; còn một kẻ thứ ba sẽ tố giác họ trước tiểu hội đồng của một tỉnh nhỏ, và theo pháp luật, họ sẽ bị hành hình bằng xiên cọc.
Tất cả những điều ấy làm cho người Ả Rập hiền lành, cùng vợ, chị gái và cả gia đình nhỏ của mình, rơi vào một trạng thái kinh hoàng. Họ sáng suốt trong mọi chuyện khác, nhưng ở riêng vấn đề này thì trí tưởng tượng của họ bị thương tổn, giống như Pascal, người liên tục thấy một vực thẳm bên cạnh chiếc ghế bành của mình. Nhưng rốt cuộc, người Ả Rập kia có thực sự tin vào chiếc tay áo của Mohammed không? Không. Ông gắng sức để tin; ông nói điều đó là không thể, nhưng đồng thời lại là sự thật; ông tin vào cái mà chính ông không tin. Về chiếc tay áo ấy, trong đầu ông hình thành một mớ hỗn độn những ý tưởng mà ông sợ phải gỡ rối; và chính điều đó, quả thật, là không có lẽ thường.
-Từ điển triết học, Voltaire
Cr: Nyxar