PHÊ BÌNH VỀ SỰ TỰ Ý THỨC VĂN NGHỆ CỦA NYXAR TỪ LẬP TRƯỜNG MARXISM Re: Trong cuộc tranh luận về thương mại hóa…
Re:
Trong cuộc tranh luận về thương mại hóa nghệ thuật, bài viết của Nyxar xuất hiện như một lời kêu gọi cao cả: nghệ thuật cần phải giữ được sự tự do, phải cân bằng kiểm duyệt chính trị cũng như cân bằng tính tự do thị trường thao túng. Bài viết cố gắng phê bình tư tưởng Marxism, Adorno, Gramsci và ngầm đề cao vai trò của “ý thức thẩm mỹ” như một công cụ để con người giành lấy tự do tư tưởng, nhưng khi không đưa ra một giải pháp có tính thực tiễn, nó lại rơi vào một thứ duy tâm hư vô, khi yêu cầu loanh quanh ở hai việc: một là yêu cầu công chúng “tự nâng cao nhận thức” mà không có bất kỳ cơ chế thực tế nào để đạt được điều đó; hai là, ai đó hãy làm gì đó để công chúng "được giáo dục" về tính thẩm mỹ đi. Bài viết cố gắng thuyết phục rằng: Cái đẹp, theo Schiller, có thể đưa con người đến tự do, nhưng không chỉ ra ai sẽ dạy con người nhận ra cái đẹp, khi mà mọi cơ chế thực tiễn xung quanh họ đều đang dẫn họ đến một thứ khác—cái dễ dãi, cái hào nhoáng rẻ tiền, cái thị hiếu bị thao túng?Nói cách khác, bài viết của Nyxar mắc phải một lỗi tư duy cơ bản: nó tin vào sự tự ý thức một cách trừu tượng mà không đặt câu hỏi về điều kiện thực tế để sự tự ý thức đó có thể nảy sinh. Điều này trái ngược hoàn toàn với duy vật biện chứng. Một xã hội không thể đơn thuần “tự ý thức” về giá trị của nghệ thuật nếu nó không có một hệ thống giáo dục để rèn luyện tư duy thẩm mỹ, không có một thị trường nghệ thuật cạnh tranh công bằng để cung cấp những tác phẩm có giá trị, và không có một cộng đồng đủ mạnh để bảo vệ những giá trị đó khỏi sự thao túng của cả nhà nước lẫn tư bản.Chủ nghĩa Marx không bao giờ chấp nhận một quan niệm tự ý thức thuần túy. Marx đã từng viết: “Không phải ý thức quyết định tồn tại, mà chính tồn tại xã hội quyết định ý thức.” Nghĩa là, nếu không có một nền tảng kinh tế-xã hội hỗ trợ cho sự phát triển của nhận thức nghệ thuật, thì việc yêu cầu công chúng “tự ý thức” chỉ là một lời hô hào trống rỗng.Thị trường nghệ thuật: Công cụ kiểm duyệt vô hình và sự bất lực của lời kêu gọi “tự nâng cao ý thức”Bài viết của Nyxar đã đúng khi phê phán kiểm duyệt chính trị. Nhưng nó lại hoàn toàn ngây thơ khi nghĩ rằng chỉ cần “bỏ kiểm duyệt” thì nghệ thuật tự khắc sẽ phát triển. Trong một nền kinh tế tư bản, kiểm duyệt không chỉ đến từ nhà nước. Nó còn đến từ cơ chế thị trường, từ sự thao túng ý thức qua truyền thông và quảng cáo, từ những tập đoàn giải trí độc quyền kiểm soát nội dung văn hóa mà công chúng được tiếp cận.Thị trường điện ảnh Việt Nam hiện nay không hoạt động theo một mô hình tự do cạnh tranh. Nó bị thống trị bởi những tập đoàn có thể định hướng gu thẩm mỹ của công chúng qua chiến dịch marketing. Khi một bộ phim rẻ tiền nhưng có chiến dịch quảng bá tốt có thể kiếm hàng trăm tỷ đồng, trong khi một bộ phim có giá trị nghệ thuật nhưng không có hệ thống phát hành mạnh lại bị bỏ xó, thì khả năng tự ý thức của công chúng không thể tồn tại trong một môi trường như vậy.Adorno đã nói rằng: “Công nghiệp văn hóa không chỉ định hình nội dung của tác phẩm nghệ thuật, mà còn quyết định cả cách mà con người tiếp cận và cảm nhận về nghệ thuật.” Nếu tất cả những gì công chúng thấy là những bộ phim rập khuôn, nếu tất cả những gì họ được dạy là chấp nhận những thứ dễ dãi, thì liệu họ có còn khả năng nhận ra và trân trọng một tác phẩm có giá trị nghệ thuật không?Bài viết của Nyxar đã lảng tránh một vấn đề cốt lõi: giáo dục thẩm mỹ không thể chỉ là một lời khuyên, mà phải là một hệ thống có tổ chức. Duy vật biện chứng khẳng định rằng tri thức không thể tồn tại tách rời khỏi môi trường xã hội, và rằng một nền giáo dục có ý thức phải giúp con người nhận thức tri thức trong quá trình vận động của nó, chứ không phải như một thứ gì đó đã sẵn có để lĩnh hội.Nhìn vào điện ảnh Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản—các nền điện ảnh có sự cân bằng tốt giữa nghệ thuật và thương mại—ta thấy điều gì? Họ có hệ thống giáo dục nghệ thuật rất mạnh. Ở Pháp, người dân không chỉ được dạy về cách làm phim, mà còn được dạy về cách thưởng thức phim. Ở Hàn Quốc, chính phủ không kiểm soát thị trường theo kiểu áp đặt, nhưng họ hỗ trợ những bộ phim có giá trị nghệ thuật bằng các quỹ đầu tư công, giúp chúng có chỗ đứng cạnh tranh công bằng với phim thương mại.Trong khi đó, Việt Nam hoàn toàn thiếu những cơ chế này. Không có giáo dục thẩm mỹ bài bản. Không có hệ thống hỗ trợ phim nghệ thuật. Không có cơ chế để khuyến khích những nhà làm phim dám đi ngược lại thị hiếu dễ dãi. Vậy thì công chúng có thể “tự ý thức” bằng cách nào? Giải pháp không phải là đơn thuần đòi hỏi tự ý thức, mà là phải xây dựng một hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật thực sự.
Chính vì thế, nói về tự ý thức mà không có cơ chế thực tế để xây dựng nó là vô nghĩa. Nếu muốn công chúng phát triển tư duy thẩm mỹ, thì không thể chỉ ngồi chờ họ tự giác. Cần phải có các tổ chức giáo dục, các mô hình nghệ thuật độc lập, các không gian phê bình nghệ thuật hoạt động mạnh mẽ để tạo ra một hệ sinh thái tri thức hỗ trợ cho sự phát triển của ý thức thẩm mỹ. Và không có gì hiệu quả hơn khi nó được vận hành bởi tư nhân. Và trong khi chưa có những quỹ đầu tư công cho hoạt động giáo dục thẩm mỹ thì Doxa đang được xây dựng là một mô hình theo hướng này.Tái cấu trúc thị trường nghệ thuật: Cạnh tranh công bằng chứ không phải “tự do” hoang dãBài viết của Nyxar đặt ra một giả định nước đôi và không tưởng: nếu không có kiểm duyệt và thị trường đủ tự do, nghệ thuật sẽ phát triển. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Nếu chỉ thả nổi thị trường, nghệ thuật không nhất thiết sẽ phát triển, mà có thể bị thao túng bởi những tập đoàn giải trí lớn.Chúng ta cần phải trở lại chủ nghĩa Marx chính thống (trước khi có mô hình Liên Xô): Nghệ thuật muốn phát triển thì không nằm ở việc kiểm soát từ nhà nước, mà là tạo ra một thị trường thực sự công bằng. Công bằng theo nghĩa: nơi phim nghệ thuật có cơ hội cạnh tranh với phim thương mại, nơi các nhà làm phim không bị bóp nghẹt bởi các tập đoàn giải trí khổng lồ. Công bằng cũng theo nghĩa: mọi sự được trao đổi bằng đúng quy luật giá trị, là sự trao đổi ngang giá thực sự giữa giá trị lao động và giá cả thị trường chấp nhận nó.Muốn làm được điều này, cần:• Cơ chế hỗ trợ tài chính cho phim nghệ thuật, giống như cách CNC (Centre National du Cinéma) của Pháp hoạt động.• Hệ thống rạp chiếu có chính sách cân bằng giữa phim nghệ thuật và phim thương mại, thay vì chỉ tập trung vào bom tấn doanh thu.• Các mô hình tư nhân giúp nâng cao nhận thức nghệ thuật của công chúng được xây dựng (như Doxa), thay vì thả nổi họ để bị dẫn dắt bởi truyền thông thương mại.
• Một không gian phê bình để các nhà sản xuất nghệ thuật - điện ảnh phải thực hiện đúng đạo đức nghề nghiệp để tạo ra những tác phẩm có giá trị thay vì chỉ có giá trị sử dụng để trao đổi trên thị trườngKết luận: Từ tư duy trừu tượng đến hành động thực tếBài viết của Nyxar là một ví dụ điển hình của một lời kêu gọi đẹp đẽ nhưng phi thực tế. Nó đề cao sự tự ý thức nhưng không đưa ra cơ chế nào để xây dựng điều đó. Nó kêu gọi công chúng nhận thức nghệ thuật một cách có chiều sâu, nhưng lại bỏ qua thực tế rằng sự nhận thức đó không thể tồn tại trong môi trường xã hội hiện tại, nếu không có một nền tảng giáo dục và thị trường cạnh tranh công bằng.Chủ nghĩa Marx không bao giờ tin vào một ý thức tự nhiên có sẵn. Ý thức luôn là sản phẩm của môi trường xã hội và kinh tế. Nếu không có cơ chế thực tế để thay đổi môi trường đó, thì mọi lời kêu gọi về sự “tự ý thức” chỉ là một giấc mơ tinh khiết không bao giờ thành hiện thực.Cần hành động thực tế. Cần tái cấu trúc thị trường nghệ thuật. Cần xây dựng hệ sinh thái giáo dục nghệ thuật. Nếu không, tất cả những gì ta có chỉ là những lời hô hào vô nghĩa trong một thế giới nơi nghệ thuật đã bị thương mại hóa đến mức đánh mất chính bản chất của nó.
Cr: nguyenchientruong.edu.vn