TRÁCH NHIỆM, HẠNH PHÚC VÀ TỰ DO TRÁCH NHIỆM LÀ GÌ? CÁC BIỂU HIỆN CỦA TRÁCH NHIỆM?
TRÁCH NHIỆM LÀ GÌ? CÁC BIỂU HIỆN CỦA TRÁCH NHIỆM? MỐI LIÊN HỆ GIỮA TRÁCH NHIỆM VÀ HẠNH PHÚC--Ở trên là một câu hỏi mà mình đã có dịp tranh luận với một giảng viên trong trường. Giảng viên đã đặt câu hỏi trên cho các thính giả. Câu trả lời quan trọng nhất có lẽ vẫn nằm trong định nghĩa thế nào là trách nhiệm?Câu trả lời được giảng viên tổng hợp từ các nguồn khác nhau gồm:-Trách nhiệm đồng nhất với nghĩa vụ-Trách nhiệm đi kèm với nhận thức về quyết định của chính mìnhGiảng viên đặt vấn đề về trách nhiệm: Tại sao ta phải có trách nhiệm(Hãy để ý với từ “phải” ta sẽ quay lại nó sau)? Ta phải có trách nhiệm vì gia đình, vì xã hội hay sao? Ta phải có trách nhiệm với “hạnh phúc” của người khác hay sao? Biểu hiện của trách nhiệm là gì? Là kết quả hay một thức cảm đạo đức nào đó trong ta?Sau một hồi tổng hợp, cô đưa ra kết luận rằng: Ta trước hết có trách nhiệm bởi vì ta có quyền “tự do lựa chọn”. Ta “dám nói”, “dám làm” và chịu trách nhiệm với hành động của mình. Đó là trách nhiệm. Ta cảm thấy thất vọng vì đã không hoàn thành cam kết vì mình đã hứa. Đó là trách nhiệm. Ta không lảng tránh kết quả, đó là trách nhiệm. Cô nói đây là một thế kiềng ba chân thiếu một trong ba thì ta không thể nào nói rằng mình có trách nhiệm.Đây là lúc mà mình bắt đầu phản biện lại giảng viên.--VẤN ĐỀ LÀ- PHẢI LÀ--Đầu tiên mình xin giới thiệu lại một vấn đề muôn thuở của David Hume về is-ought problem. Vấn đề này của Hume đặt ra khi ông phát hiện rằng chúng ta thường sử dụng các lập luận quy nạp nhưng lại hàm ý nó là các lập luận diễn dịch. Các bạn sẽ tìm thấy vô vàn ví dụ minh họa về nó nhưng ở đây mình sẽ sử dụng lập luận trên của cô và giải thích vấn đề của lập luận đó.--Cô bảo với các bạn kia rằng “cái ta phải làm” thực tế là “cái ta chọn làm”. Lấy ví dụ: Có một số môn học bắt buộc trong trường như Kỹ năng sống, Marx-Lenin, đại cương,… Ta phải học vì nó mang tính ép buộc. Nhưng cô lại cho rằng ta có thể chọn học kể cả khi ta bị ép buộc. Ta có thể lựa chọn nghỉ học nếu muốn và gánh lấy hậu quả của việc đó, hoặc ta có thể lựa chọn học và ra trường. Và ta có thể lựa chọn “không chọn” và kể cả vậy thì ta cũng đã lựa chọn. Vậy thì “cái ta phải học” theo cô là “cái ta chọn học” và ta phải chịu trách nhiệm cho nó.--Đầu tiên mình chất vấn cô rằng: cái cô nói là một thứ tự do hiện sinh với ý nghĩa tự do vô cùng hẹp. Con người tự do ở cô là một con người bị kết án “phải tự do”. Cô dùng chính lập luận của Sartre trong Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản. Khi mà một câu thanh niên lại hỏi Sartre nên lựa chọn ra chiến trường hay ở nhà với mẹ già giống với ví dụ cô bảo rằng ta có thể nghỉ học để giúp đỡ gia đình hay lựa chọn học ra trường. Ở cả 2 ví dụ, ta thực sự không có tự do lựa chọn như ta nghĩ. Ta đều bị giới hạn với cái nghĩa vụ công dân hay nghĩa vụ học tập. Mỗi cái nghĩa vụ đó ta đều phải gánh chịu kết quả đến từ phía từ việc ta không muốn. Tôi không muốn học môn này hay tôi không có muốn cầm súng đi ra chiến trường giết người. Thành ra tôi phải học môn này hoặc tôi phải cầm súng. Nếu tôi không thực hiện, trái với ý chí tự do của tôi, tôi sẽ không thể ra trường hoặc bị cầm tù. Vậy thì “cái tôi chọn làm” thực tế là “cái tôi phải làm” chứ không phải ngược lại.--TỰ DO VÀ NGHĨA VỤ--Đây là tên của một chương trong Dẫn luận ngắn về Hegel, trong đó ta có một ý rất cơ bản mà Kant và Hegel chia sẻ với nhau. Đó là đoạn trích sau đây:“Nếu Kant nói đúng, loại hành động duy nhất không phải là kết quả của những ham muốn bẩm sinh hoặc do xã hội quy định là hành động phù hợp với mệnh lệnh nhất quyết. vì thế, chỉ có hành động phù hợp với mệnh lệnh nhất quyết mới có thể được tự do. Vì chỉ có hành động tự do mới có giá trị đạo đức đích thực, mệnh lệnh nhất quyết không chỉ phải là mệnh lệnh tối cao của lý tính, mà còn là quy luật tối cao của đạo đức. [41] Còn một điểm cuối cùng cần thiết để hoàn thành bức tranh. Nếu hành động của tôi là tự do, động lực của tôi để hành động theo mệnh lệnh nhất quyết không thể là bất kỳ ham muốn cụ thể nào mà tôi có thể có được. Vậy nên, tôi không thể muốn lên thiên đàng, hay chiếm được lòng kính trọng của bạn bè; đó cũng không thể là ham muốn về lòng nhân từ của tôi để làm điều tốt cho người khác. Động lực của tôi đơn giản phải là hành động phù hợp với quy luật phổ quát của lý tính và đạo đức, vì mục đích của chính nó. Tôi phải làm nghĩa vụ của tôi vì nghĩa vụ của tôi - đạo đức của Kant đôi khi được tóm tắt trong khẩu hiệu: “Nghĩa vụ vì mục đích của nghĩa vụ”. Điều đó đúng với điều Kant đã nói: chúng ta được tự do khi chúng ta làm nghĩa vụ của mình vì mục đích của chính nó, chứ không phải vì bất kỳ cái gì khác. Vì vậy, chúng ta đã đi đến kết luận rằng tự do nằm trong việc thực hiện nghĩa vụ của mỗi người. Đối với độc giả hiện đại, kết luận này là nghịch lý. Từ “nghĩa vụ” được gắn với việc tuân theo các quy tắc thông thường của các thể chế, chẳng hạn như quân đội và gia đình. Khi chúng ta nói về việc thực hiện nghĩa vụ của mình, chúng ta thường ngụ ý rằng chúng ta đang làm những gì mình không muốn làm, nhưng cảm thấy bản thân bị ràng buộc phải làm bởi những quy tắc thông lệ mà chúng ta miễn cưỡng chấp nhận. “Nghĩa vụ” theo nghĩa này hoàn toàn trái ngược với tự do. Nếu đây là cơ sở của nghịch lý khi kết luận rằng tự do bao hàm trong việc thực hiện nghĩa vụ của chúng ta, chúng ta nên gạt nó sang một bên. Kết luận của Kant là tự do bao gồm việc làm những gì chúng ta thực sự coi là nghĩa vụ của mình theo nghĩa rộng nhất của từ này. Nói theo cách mà độc giả hiện đại có thể dễ dàng chấp nhận hơn: tự do bao gồm việc tuân theo lương tri của mỗi người, điều này nắm bắt chính xác ý nghĩa của Kant, miễn là chúng ta nhớ rằng “lương tri” ở đây không phải là “tiếng nói bên trong” được đặt điều kiện xã hội mà tôi có thể có; nó có nghĩa là một lương tri dựa trên sự chấp nhận một cách hợp lý về mệnh lệnh nhất quyết với cách là là quy luật đạo đức tối cao.”--Hegel có một câu tương tự là: Tự do là cái tất yếu được nhận thức. Mà mình xin mạn phép diễn giải như sau: Tự do là khi ta nhận thức/ý thức được sự tất yếu hay nói chính xác là nghĩa vụ của mỗi người trong xã hội, gia đình,… Và khi đó, ta không bị những ham muốn, tư lợi kiểm soát ý chí của ta. Vậy thì khi đó ta mới thực sự tự do. Thực tế đó là chính quy luật phổ quát.--Cả Kant và Hegel rất đề cao lý tính và ông xem rằng Lý tính là một công cụ vô cùng hữu ích để giải phóng con người khỏi những đam mê rằng Lý tính là thứ mà ai cũng có thể sử dụng nó. Thực tế, ý mình không công kích việc Hegel là một người chủ trương xã hội đóng như Popper đã nói. Peter Singer đã nói như sau: “..Không thể phủ nhận được rằng ngôn ngữ phóng đại mà Hegel sử dụng để mô tả trạng thái, và ý tưởng của ông rằng tự do thực sự được tìm thấy trong những lựa chọn hợp lý, đều dễ bị lạm dụng và bị bóp méo trong việc phục vụ chủ nghĩa toàn trị; nhưng không thể phủ nhận rằng đó là một cách sử dụng sai… Hơn nữa, Hegel khẳng định rằng, “theo quan điểm của quyền tự ý thức”, các luật không thể có lực ràng buộc trừ khi chúng được biết đến một cách phổ biến. Việc treo luật cao đến mức không công dân nào có thể đọc được, như Dionysius Bạo chúa được cho là đã làm vậy, hoặc chôn chúng trong những cuốn sách mà không một công dân bình thường nào có thể đọc được, là bất công...l. Bản thân Hegel cho rằng một “Nhà nước hợp lý” có nghĩa là một cái gì đó hoàn toàn khách quan và hoàn toàn cụ thể. Đó phải là một trạng thái mà các cá nhân thực sự chọn tuân theo và ủng hộ, bởi vì họ thực sự đồng ý với các nguyên tắc của nó và thực sự tìm thấy sự hài lòng của cá nhân khi là một phần của nó…”--Hegel, Kant hay nói tới chính Rousseau tới Marx tuy phải nói rằng rất nhấn mạnh vào vai trò của Lý tính và cũng nhấn mạnh vào việc mọi người phải sử dụng Lý tính đó và nhận thức rằng vai trò của mình thế nào trong xã hội. Nhưng Isaiah Berlin đã chỉ ra rằng chính vì thế mà mầm mống toàn trị mới sinh ra. Sinh ra không phải vì viễn cảnh Hegel, Kant đã vẽ ra là sai lầm mà là vì nó không tưởng(utopia) và thường các nhà toàn trị toàn làm điều ngược lại. Thay vì đợi tất cả mọi người phải thực sự đồng ý với các nguyên tắc đó, tức chính là cái tất yếu được nhận thức, cái ý chí chung hay ý chí giai cấp, giai cấp thống trị “lý tính” không đủ nhẫn nại như vậy. Họ cho rằng họ biết thế nào là tốt nhất cho tất cả và sớm hay muộn thông qua giáo dục cưỡng bách thì ý thức đều sẽ chia sẻ chung một khuôn khổ. Giáo dục khai phóng không làm được điều này, giáo dục khai phóng sẽ sinh ra nhiều ý kiến khác nhau, sẽ tạo ra nhiều bất đồng chánh kiến hơn. Vậy thì viễn tượng Kant và Hegel vẽ ra không thực sự hoạt động nếu không có một kế hoạch hóa tập trung kể cả đó là một sự diễn giải sai lệch hoặc lật lại Kant và Hegel. Từ đó ta thấy rằng cái gọi là: Tự do là tất yếu được nhận thức trở thành châm ngôn của các nhà nước toàn trị thay vì tự do.--TỰ DO, Ý THỨC TẬP THỂ VÀ HẠNH PHÚC--Vậy thì thay vì đi theo tự do tích cực: “Trên bình diện xã hội, các cá nhân liên kết với nhau và tạo thành xã hội thông quaKế ước xã hội, Rousseau thường xuyên nhấn mạnh rằng, một luật như vậy là thứ các công dân tạo ra và áp đặt lên chính họ trên khuân khổ các thể chế chính trị mà họ tham dự. Đi xa hơn với luận điểm trên, Rousseau cho rằng: nếu một cá nhân, sau khi đã tham dự vào thể chế đó, mà vẫn không cảm thấy tự do, thì có nghĩa là cá nhân đó đang chìm trong tình trạng nô lệ thực sự. Trong hoàn cảnh như vậy, Rousseau kết luận, trong hoản cảnh đó, hoàn toàn hợp lý khi buộc cá nhân, nhưng người chống lại xã hội đó, “phải tự do.”, ta có thể lựa chọn một thứ tự do tiêu cực chính là không bị ràng buộc, cưỡng bách. Dĩ nhiên tự do tiêu cực bản thân nó không phải là một lựa chọn hoàn hảo, vì bản thân con người là phi lý(irrational) họ có thể đưa ra các quyết định gây hại cho bản thân. Nhưng ta có thể như Isaiah Berlin kết luận thì ít ra nó còn đỡ hơn sống trong một xã hội toàn trị.--Thông qua những ý trên, ta có thể hình dung ra sự khác biệt của “cái chọn học/làm” và “cái phải học/làm” ở mức độ nào đó. Thực tế vẫn xoay quanh vấn đề là làm sao ta có thể đạt được một thứ ý thức tập thể, một thứ ý thức công dân, rằng ta không chỉ có trách nhiệm với chính mình mà còn cho xã hội, rằng việc ta có quyền tự do và nghĩa vụ kèm theo là tương hợp không mâu thuẫn lẫn nhau. Phải có một tiền đề ngầm nào đó biện minh cho việc thực hiện nó là đúng đắn. Mình sẽ bỏ ngõ câu trả lời cho các bạn. Nhưng có thể nói thông qua cuộc tranh luận đó, mình hiểu rõ hơn những điều mình đọc và thật tốt khi có một giáo viên có một sự cởi mở như thế. Và cảm ơn một người bạn vì đã giới thiệu một khóa học tư duy cho mình.--Hạnh phúc là một thứ đến giờ dường như không thể đo lường được lẫn không thể làm cách nào biết tối ưu nó. Thường thì người ta sẽ đo dựa trên mức độ đau khổ của một sinh vật có lý tính hoặc không. Nhưng ta có thể kết luận rằng mối liên hệ giữa trách nhiệm và hạnh phúc là không rõ ràng nếu thiếu đi tự do. Tự do là một thứ gì đó ai cũng sở hữu nhưng không biết rằng mình sở hữu và có thể mở rộng nó đến mức nào.
Cr: Nyxar