DOSTOEVSKY - NHÀ VĂN CỦA TÌNH YÊU VÀ SỰ CỨU RỖI Khi nhắc đến cụ Dos, người ta thường gán cho cụ một cái mác…
Khi nhắc đến cụ Dos, người ta thường gán cho cụ một cái mác bi quan, bởi vì cụ miêu tả những đau khổ của kiếp người, từ sự đau khổ vật chất bên ngoài, đến những sự đau khổ hiện sinh sâu thẳm, một cách quá hay và chân thật. Thế nhưng, tác phẩm của cụ không chỉ có bóng tối. Như một người Ki-tô hữu biết được bóng tối của sự xấu xa của con người, cái bóng tối đã đóng đinh Chúa vào Thập giá, cũng như ánh sáng huy hoàng của sự Phục Sinh, ánh sáng của "Tình Yêu mạnh hơn cái chết", cụ Dos, ngoài miêu tả bóng tối của bất chất con người, cũng đặt vào những tác phẩm của cụ ánh sáng của tình yêu và sự cứu rỗi.
Tình yêu là một chủ đề xuyên suốt trong những tác phẩm của cụ Dos, đặc biệt là những tác phẩm về sau. Cụ không bắt đầu nói về tình yêu bằng một sự khẳng định rằng "Tình yêu là điều tốt", mà bắt đầu bằng một sự phủ định rằng: "Cuộc đời không có tình yêu là một cuộc đời không thể sống được". Điều đó thể hiện rõ nhất ở anh chàng "dưới hầm" trong tác phẩm "Hồi Ký Dưới Hầm". Anh chàng đó là một người hoàn toàn ích kỷ, chỉ biết nghĩ về bản thân, tách mình ra khỏi xã hội, gặm nhấm sự đau khổ của bản thân bằng một thái độ tự hủy và sẵn sàng phóng chiếu nó lên người khác. Châm ngôn của anh có thể được tóm gọn trong câu, "Cả thế giới cứ xuống Hỏa Ngục hết đi, miễn sao tôi vẫn luôn có tách trà để uống là được." Thế nhưng rồi cuộc đời của anh thế nào? Tất cả chỉ có sự xa cách và đau khổ mà thôi. Cuộc sống như vậy, đối với cụ Dos, chính là cuộc sống ở Hỏa Ngục. "Hỏa Ngục là gì? Tôi tin rằng đó là đau khổ vì không thể yêu được nữa."
Ngoài cái Hỏa Ngục của sự không có tình yêu đó ra, cụ Dos còn dẫn con người ta đến những tình trạng ít nghiêm trọng hơn, nhưng cũng không phải là tình yêu đích thực. Đó là tình yêu mà có ở trong đó sự vị kỷ. Theo cụ Dos, tình yêu đặt cái tôi mình trong đó, tình yêu mà mong muốn điều khiển người khác thì không phải là tình yêu mà là một dạng thức khác của sự ái kỷ. Luzhin trong "Tội Ác Và Hình Phạt" luôn mong muốn cưới một người con gái, mà người đó đang trong đau khổ để dễ dàng kiểm soát họ hơn. Anh chàng người cầm đồ trong "Người Đàn Bà Nhẫn Nhịn" luôn kiểm soát người vợ của anh, đến nỗi người vợ không chịu nổi mà t.ự s.át. Những trường hợp đó đều không có kết cục tốt đẹp. Sự vị kỷ trong tình yêu, theo cụ Dos, không chỉ thể hiện ở mong muốn kiểm soát người mình yêu mà còn thể hiện ở cái tình yêu nhân văn đầy mơ mộng của những nhà tri thức cánh tả bị ảnh hưởng bởi phương Tây đương thời. Cụ đã dành nguyên một chương dài trong "Anh Em Nhà Karamazov" để chỉ trích thứ tình yêu đó. Nó nói rằng nó yêu nhân loại, nhưng chỉ là thứ tình yêu một cách chung chung và khi tách bạch ra thành từng con người cụ thể, nó cảm thấy ghét cay, ghét đắng và không thể yêu được. Và cuối cùng, ta cũng không thể bỏ qua những chỉ trích của cụ về thứ tình yêu eros, tình yêu của nhục dục, chỉ muốn chiếm hữu cho mình. Cụ chỉ trích thứ tình yêu đó bằng cách cho ta thấy sự hủy diệt ghê gớm của nó: bi kịch gia đình trong "Anh Em Nhà Karamazov" xuất phát chủ yếu từ tình yêu nhục dục của hai cha con với một người đàn bà, anh chàng Rogozhin vì yêu Nastasya quá độ mà sẵn sàng vung hết tiền mình có ra cho cô nàng và sẵn sàng thực hiện những tội ác ghê gớm,...
Sau khi nói về những mặt tối của tình yêu không đích thực, cụ Dos luôn dành ra một thời lượng nhất định trong tác phẩm của mình để cho chúng ta thấy ánh sáng tuyệt vời thứ tình yêu đích thực. Tình yêu đích thực đối với cụ Dos là thứ tình yêu Agape trong Kinh Thánh, thứ tình yêu chỉ biết cho đi và mong muốn những điều tốt đẹp cho người mình yêu. Và thứ tình yêu đẹp đẽ đó xuất hiện trong hầu hết các tác phẩm lớn của cụ. Đó là cô nàng Sonya khóc thương cho Raskolnikov, khuyên anh ta đầu thú và cùng với anh ta chịu đau khổ để chuộc tội. Đó là anh chàng Myshkin luôn đối xử với mọi người một cách bình đẳng, không phân biệt sang hèn và sẵn sàng hy sinh tất cả để cứu một cô nàng đau khổ tên là Nastasya. Đó là anh chàng Alyosha không phán xét người khác, luôn lắng nghe và chịu khổ với người khác, đồng thời luôn cho người khác một bờ vai để họ có thể tựa vào khi đau khổ. Những ánh sáng đó tỏa sáng trong một thế giới tăm tối, luôn cho người đọc được tắm trong một dòng suối mát lành giữa cái vũng bùn hôi hám. Nó chính là cái đẹp mà một ngày nào đó sẽ cứu rỗi thế giới, theo cụ Dos.
Và cuối cùng, mình xin được nói về một khía cạnh mà người ta thường ít hay nói khi bàn về cụ Dos, đó là sự cứu rỗi, không chỉ đối với cá nhân, mà còn toàn thể nhân loại. Cụ Dos luôn khát khao về một thế giới mà nơi đó con người ta đối xử với nhau không phải bởi những toan tính mà bằng tình yêu và luật lệ duy nhất ở nơi đó là "yêu người thân cận như chính mình". Và thế giới đó được đạt tới không phải bằng gươm giáo, hay bạo lực cách mạng, nhưng là bằng những ví dụ của tình yêu đích thực mà ta đang bàn ở trên. Sonya thể hiện tình yêu với Raskolnikov và rồi anh ta thay đổi để nên tốt hơn. Alyosha, sau khi hoàn tục, đi khắp nơi để loan truyền giáo lý về tình yêu của trưởng lão Zossima. Tiếc là cụ Dos không còn sống để tiếp tục hoàn thành cái tầm nhìn của mình với anh chàng Alyosha.
Tóm lại, cụ Dos không hề là một nhà văn của sự tiêu cực, hư vô như nhiều người hay gán cho cụ mà cụ là một nhà văn của tình yêu, của hy vọng và sự cứu rỗi. Cụ luôn cho người đọc của cụ thấy được rằng dẫu cho thế giới có đen tối thế nào, vẫn luôn có thứ vượt lên trên cái bóng tối đó và đó là tình yêu. "Tình yêu mạnh hơn sự chết". Đó là chân lý mà người Ki-tô hữu, bao gồm cả cụ Dos, luôn giữ trong tim để làm kim chỉ nam dẫn dắt họ trên đường đời.
Cr: Victor Dostoevsky