Vấn đề căn tính cá nhân dưới góc nhìn của David Hume Điều gì khiến cho một người vẫn là chính mình ở thời…
Điều gì khiến cho một người vẫn là chính mình ở thời điểm này và thời điểm khác. Có những tiêu chí nào để xác định nhân cách nói chung? Lý thuyết về bản tính con người của David Hume sẽ cung cấp cho ta một cách trả lời cho hai câu hỏi này (hoặc cũng có thể là gợi mở thêm nhiều câu hỏi hơn chăng?).
Bối cảnh:David Hume là một triết gia sống vào thế kỷ 18 – thời đại với sự xuất hiện của khoa học tự nhiên cùng những khám phá thường xuyên và rõ ràng hơn về thực tại. Hume mong muốn áp dụng một số nguyên tắc hoạt động của khoa học tự nhiên vào nghiên cứu tư duy con người, và lý thuyết về căn tính cá nhân là một phần quan trọng của công trình này.Vấn đề về căn tính cá nhân đối với David Hume:Căn tính cá nhân thường được sử dụng để ám chỉ một yếu tố cụ thể. Vấn đề đặt ra là chúng ta làm cách nào để xác định điều gì khiến một người vẫn là chính họ tại nhiều thời điểm khác nhau trong cuộc đời. Câu hỏi này thoạt nghe thì có vẻ đơn giản, thậm chí là vớ vẩn. Nhưng không, vấn đề nhỏ nhặt này cuối cùng lại dẫn đến một loại những câu hỏi mang tính triết học, nhiều thông tin trong đó có liên hệ đến bản chất con người hay “cái tôi”.Một câu hỏi sẽ nảy sinh khi ta cố gắng mô tả về vấn đề căn tính là: chúng ta nghĩ gì khi ám chỉ đến một “người” hay một “bản thể người” - nếu đó không phải một là đối tượng bền vững. Trong công trình của Hume đã chỉ ra, ta thậm chí có thể nghiêm túc đặt vấn đề đối với khái niệm “cái tôi bền vững”.Nói chung, lý thuyết của Hume có mối liên hệ mật thiết với những công trình triết học của ông. Để tóm tắt, thì Hume cho rằng tất cả mọi kiến thức đều được điều hòa bởi bản chất con người của chúng ta, đối tượng nghiên cứu đầu tiên phải là chính con người và những điều kiện mà con người có thể thấu hiểu mọi thứ.
Trên thực tế, triết học của Hume khẳng định rằng chủ đề triết học đầu tiên ta nên tiếp cận phải là triết lý về tinh thần.Ông tiếp tục cho rằng tâm trí có 3 yếu tố - ấn tượng, ý tưởng, và những quy trình chi phối chúng.
Ấn tượng về cơ bản là hình thức trải nghiệm đơn giản như nhận thức được sắc đỏ, còn ý tưởng bao hàm những thứ như ký ức về nhận thức, nhưng nó cũng bao gồm những khái niệm, yếu tố cho lý lẽ con người, và cả những phần trừu tượng hơn của đời sống tinh thần.
Để đi đến mấu chốt của vấn đề về căn tính cá nhân, chúng ta cần thừa nhận rằng triết lý của Hume thường được xem như một phản ứng với truyền thống triết học trước ông. Truyền thống bắt nguồn từ Descartes cho đến những đại triết gia khác như Spinoza, Leibniz, tập tung mô tả về bản chất, một khái niệm siêu hình – khác với những đặc tính thông thường – nó không thay đổi ngay cả khi ta nhận thức rằng sự thay đổi đang xảy ra. Theo quan sát của Hume, thì những khái niệm nhận thức loại này, có xu hướng mang tính đặc trưng, không có nền tảng để ta có thể đồng tình, và do đó mỗi triết gia lại phát triển một khái niệm của họ về vấn đề bản chất.
Sự xoay chuyển trong tư tưởng:Có một điều rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua khi ta bắt đầu đọc cuốn Treatise on Human Nature (Treatise) – công trình triết học lớn đầu tiên của Hume, tập trung vào vấn đề căn tính cá nhân và cái tôi, đó là, Hume than phiền về sự bất hòa trong triết học và đã vạch ra một đường ranh rõ ràng đối với những triết thuyết nhận được tương đối nhiều sự đồng thuận cũng như giữa chúng với sự tiến bộ rõ rệt mà ông thấy trong khoa học tự nhiên.Trước khi tìm hiểu tư tưởng của Hume về căn tính cá nhân một cách cụ thể, cũng cần lưu ý rằng bản thân ý tưởng về căn tính cá nhân cũng có mối quan hệ chặt chẽ với ý tưởng về bản chất (hoặc một loại ngụy - chất thể, là khái niệm xem mọi hoạt động của ý định và mục đích như là chất thể), trong đó, nhiều triết gia xác định nguồn gốc của những thứ bền vững của con người có thể được thể hiện bằng những cụm từ như “tâm hồn” và “cái tôi”.
Trọng tâm tập trung của Hume là vào việc giải thích cách chúng ta hình thành niềm tin và sự tồn tại của con người hoặc của bản thân, và tính chất của niềm tin trong quan niệm của ông về bản chất con người.
Điều đầu tiên cần lưu ý đó là theo quan niệm của Hume về các yếu tố của tin thần thì không có cái thứ bất biến được gọi là tâm trí. Trong một phân đoạn nổi tiếng của cuốn Treatise, Hume đã mô tả tâm trí như sau:“Tâm trí như một sân khấu, trong đó một vài nhận thức lần lượt xuất hiện, biết mất, lại tái hiện, hòa quyện vào vô số ngữ cảnh và hình thái. Không có đặc tính đơn giản ở lúc này, hay sự đồng nhất ở lúc khác”
Nhân quả và tính kế thừa: một quan điểm nguyên tử về tâm trí:
Theo thuyết nguyên tử, ý nghĩa hoặc nội dung của khái niệm được cấu thành bởi các yếu tố bên ngoài hoặc ý nghĩa/nội dung của một khái niệm là được cấu thành bởi các mối quan hệ quy luật Những sự xuất hiện liên tục này diễn ra trong kinh nghiệm, và sự chuyển tiếp thông suốt giữa chúng đã dẫn đến sự tạo lập những khái niệm tổng thể của tâm trí. Điều này liên quan đến một ý tưởng khác của Hume về tính nhân quả:“ý tưởng thật sự về tâm trí con người, là xem nó như một hệ thống gồm những nhận thức khác nhau hoặc những tồn tại khác nhau, được liên kết với nhau bởi mối quan hệ nhân quả, cùng sinh ra, biến mất, ảnh hưởng, và tác động lẫn nhau. Ấn tượng của chúng ta làm nảy sinh những ý tưởng tương tự; và những ý tưởng này đến bản thân nó lại tạo ra những ấn tượng khác. Ý nghĩ này theo đuổi suy nghĩ khác, rồi kéo theo ý nghĩ thứ ba, xong chính nó rồi đến lúc sẽ bị đẩy ra.”Nhìn bề ngoài, điều này trông có vẻ hợp lý – ít nhất là trong giới hạn quan niệm của Hume về tâm trí. Song ông cũng phải đối mặt với nhiều chỉ trích. Một trong những chỉ trích đó là: như Barry Stroud chỉ ra, sự mới mẻ và thiếu thống nhất mà ta nhận thấy trong đời sống nội tâm của mình khiến chúng ta khó mà chấp nhận quan điểm về nhân quả và tính tương tự trong tư tưởng của Hume trong việc giải thích lý do ta cảm thấy quả thật ý tưởng về tâm trí con người hoặc cái tôi là một thứ bền vững.
Theo bài viết thì vẫn còn một phần nữa đưa ra một số phê phán đối với những triết thuyết của Hume. Nhưng do có vẻ bài viết đã khá dài và trọng tâm của mình khi dịch bài này là muốn cung cấp một góc nhìn về căn tính cá nhân mà thôi. Bạn nào muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bản gốc với nhan đề: Hume on Personal Identity: Who Are We? (How does David Hume define selfhood within his philosophical system?) - by Luke Dunne
Cr: Sodom