Khái niệm “quyền lực/tri thức” của Foucault Quyền lực/tri thức (power/knowledge) là khái niệm được triết gia…
Quyền lực/tri thức (power/knowledge) là khái niệm được triết gia hậu hiện đại người Pháp Michel Foucault sử dụng để tranh luận và phản biện các vấn đề liên quan đến bản chất quyền lực, cấu trúc chính trị và trật tự xã hội loài người. Đây không phải là một thuật ngữ “đọc sao hiểu vậy” hàm ý “có tri thức là có quyền lực”. Theo Foucault, quyền lực/tri thức là khối định chế thống nhất giữa triển khai áp dụng vũ lực và xác lập sự thật (“the deployment of force and the establishment of truth”).
Theo lý thuyết này, bằng các công cụ có vẻ như đã hết sức bình thường trong đời sống con người, có thể trích xuất sự thật về một con người để từ đó kiểm soát và điều chỉnh hành vi của họ. Đó là cách một chế độ chính trị có thể kiến tạo tri thức, đồng thời thi hành quyền lực.
Thử lấy một ví dụ đơn giản để minh họa cho luận điểm trên là các bài kiểm tra. Từ các bài kiểm tra trí lực ở trường học, có thể lấy thông tin về kiến thức mà ai đó đã biết/chưa biết để bắt buộc họ phải học một khóa học hay điều chỉnh một kiến thức họ có trước đó. Từ các bài kiểm tra về mặt thể chất ở bệnh viện, có thể có thông tin về tình hình sức khỏe của ai đó, từ đó yêu cầu họ phải đi theo một liệu trình điều trị nhất định.
Quyền lực, theo đó, vượt xa cái giới hạn quyền lực liên quan đến chủ quyền – trật tự – pháp lý – bạo lực (juridical power) mà người ta thường nghĩ. Sự kiểm soát của một chính quyền bao gồm cả công đoạn quan sát thứ bậc (hierarchical observation) đối với những đối tượng bị trị để nắm bắt, thấu hiểu và từ đó chuẩn hóa cách một xã hội nhìn nhận – phán xét các thành viên của chính nó.
Các tiêu chuẩn để đánh giá thế nào là người tốt hay kẻ xấu, có ích hay phá hoại, lành mạnh hay vô đạo đức, thuần phong mỹ tục hay phản giáo dục… đều là những phó phẩm của khái niệm quyền lực/tri thức của Foucault.Hiển nhiên, Foucault đang nói về quyền lực của các định chế chính trị của loài người nói chung. Nhưng trong cái chính thể nơi mà các đối thoại học thuật bị nắm giữ độc quyền, quyền lực/tri thức lại có một thẩm quyền to lớn và tác động dài lâu hơn.
Theo cách đó, sự thống trị của một ý thức hệ chính trị độc quyền không chỉ mang bản chất áp đặt từ bên ngoài, mà còn có thể mang bản chất đối thoại tự nguyện từ chính các thành viên, chuyển hóa nó thành một dạng quyền lực mềm ăn sâu vào nếp nghĩ và văn hóa của các chủ thể phụ thuộc.
Sự thật (truth) trong bối cảnh này cũng không còn là thứ sự thật tuyệt đối mà ai cũng có thể tìm kiếm và chấp nhận. Sự thật trở thành một nhóm các nguyên tắc nơi quyền lực được dùng để phân định giữa thứ chấp nhận được và thứ không chấp nhận được. Các kiến thức và khái niệm xã hội như thông tin khoa học (scientific information), thuốc men (medicine), sư phạm (pedagogy), kinh tế (economics)… trở thành những công cụ quyền lực và sử dụng cho mục tiêu quyền lực có định hướng, ngay cả khi không ai “cầm trịch”, theo Foucault.Vì lý do này, trong các cộng đồng chính trị nơi một quyền lực độc tài có đủ thời gian để nảy mầm và bắt rễ, tri thức dù được trưng bày như thể một định chế xã hội độc lập, lại tự mình vận hành trong guồng quay ủng hộ và củng cố chính thể chế độc tài đó.
Để dễ hiểu, hãy thử nghĩ về kem đánh răng và các loại sản phẩm vệ sinh răng miệng.
Nhiều nghiên cứu khoa học uy tín từ trước nay đều chỉ ra rằng các loại vi khuẩn gây sâu răng (bacteria causing cavities) vốn không chịu tác động gì trước các sản phẩm vệ sinh răng miệng thông thường.
Tuy nhiên, từ đầu thế kỷ 20, bằng cách thao túng khoa học kết hợp với những kỹ thuật tiếp thị, Claude Hopkins – một trong những marketer tiên phong trên thế giới – đã thành công trong việc tạo nên một “kiến thức phổ cập” ngày nay cho rằng: “Các sản phẩm vệ sinh răng miệng hàng ngày là lá chắn đầu tiên giúp bảo vệ răng, chống sâu răng cũng như rất nhiều các dịch bệnh nguy hiểm khác”.
Cả một nền công nghiệp, cả một hệ thống tri thức và cả một ngành đào tạo bảo vệ răng nhờ đó hình thành – tồn tại. Ngành này tiếp tục kiếm lời và củng cố “nỗi sợ sâu răng” cũng như các bệnh lý răng miệng của hàng tỷ người trên toàn cầu, mặc cho các khuyến cáo từ những cơ quan khoa học cho rằng các sản phẩm vệ sinh răng miệng chỉ có giá trị thẩm mỹ mà thôi.
Tương tự, có quá nhiều hạt giống “tri thức” mà một chính quyền toàn trị có thể ươm mầm để thu hoạch “sự thật”, “nỗi sợ” và “kiến thức thường thức” có lợi cho sự thống lĩnh của họ.
-“Nền kinh tế chỉ phát triển nhờ vào sự quản lý tập trung của nhà nước”.
-“Các nhà kỹ trị là mấu chốt thành công của chiến dịch phòng chống virus Vũ Hán”.
-“Hộ khẩu là cần thiết để quản lý xã hội”.
-“Chúng ta không thể có ngày nay nếu không có các nhân vật lịch sử A, B, C”.
“-Bảo hiểm xã hội bắt buộc là con đường duy nhất để đảm bảo an sinh xã hội”.
Kể ra đây một ít để thấy cách một hệ thống chính trị có thể duy trì sự thống lĩnh bằng con đường quyền lực/tri thức đa dạng và phổ biến như thế nào.
Cr: khanh.lebao1210lhp