Phim Barbie bị cấm chiếu rạp Việt vì 'đường lưỡi bò' - Báo VnExpress Giải trí
Trong những năm vừa qua sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc cực đoan trở thành hiện tượng gây tranh cãi trong dư luận xã hội Việt Nam. Tiêu biểu là xu hướng tẩy chay các tác phẩm có chứa hình ảnh và thông tin đường lưỡi bò.
Ngày 3/7/2023 cục Điện ảnh chính thực công bố quyết định cấm chiếu bộ phim điện ảnh búp bê Barbie vì có hình ảnh
“đường lưỡi bò.”[1] Đây không phải là lần đầu tiên tác phẩm điện ảnh có nội dung liên quan đến hình lưỡi bò bị cấm và tẩy chay. [2]Trên Facebook, trên post của Tisfosi (một trong những trang có tầm ảnh hưởng trong giới trẻ),
những câu như “[b]ạn có biến lưỡi bò thành tro thì chúng tôi cũng nhận ra đừng hòng lừa đảo tinh vi để kiếm tiền nhé” hay “giờ thì cầu mong Barbie flop dập mông đi ạ, bợ Trung Quốc ít thôi” đã nhận 15,000 like, 478 share và 2200 comment đa số tẩy chay phim.[3] Đêm 29-30/7/2023 show trình diễn ca nhạc của nhóm K-Pop Black Pink đã diễn ra êm ấm thu hút hơn 70 ngàn khán giả, tuy cư dân mạng trước đó phát hiện fanpage chính thức của đơn vị tổ chức, Công ty TNHH Âm nhạc IME (gọi tắt là IME Vietnam),
dẫn đường link website công ty mẹ trong đó có chứa hình ảnh bản đồ "đường lưỡi bò" phi pháp. [4] Truyền thông Hàn “choáng ngợp” với độ cuồng của BlackPink của khán giả Việt khi họ đã không ngại đội mưa, chịu chi khoản tiền lớn đi xem show. Giá vé ở Việt Nam khoảng 9.8 triệu cao hơn so với mức thu nhập hàng tháng 7.9 triệu[5] với các nước trong khu vực như Thái Lan và Singapore dù rằng công tác tổ chức concert chưa tương xứng, [6] và gấp đôi giá vé lưu diễn trung bình thế giới trong năm 2022-2023 chỉ ở khoảng 4.1 triệu (173 USD). [7]
Theo quan điểm của bộ ngoại giao“việc quảng bá, sử dụng các sản phẩm, ấn phẩm có “đường 9 đoạn” ở Việt Nam là vi phạm các quy định và không được chấp nhận tại Việt Nam.” Vấn đề cốt lõi là vẫn chưa có những tiêu chí cụ thể cho việc thế nào một ấn phẩm văn hoá đang “quảng bá” hay “sử dụng” nội dung liên quan đến đường lưỡi bò, như cách mà một số trang KOLs đã biện hộ cho công ty IME. [8] Nếu chiếu theo quan điểm trên, cách biện minh của IME về về cơ bản không khác Warner Bros. IME giải thích hình được lấy từ website chung liên kết của các văn phòng khu vực tại châu Á.
CEO IME là ông Brian Chow cho biết: "Hình ảnh bản đồ trên website không đại diện cho lãnh thổ quốc gia nào và chúng tôi ý thức được việc tôn trọng chủ quyền và văn hóa của tất cả các quốc gia IME có mặt”[9] Tương tự đại diện hãng phim Warner Bros lên tiếng “bản đồ trong Barbie Land là một bức vẽ bút chì kiểu trẻ con. Những nét vẽ nguệch ngoạc mô tả hành trình giả tưởng của Barbie từ Barbie Land đến 'thế giới thực’
[n]ó không có ý định đưa ra bất kỳ loại tuyên bố nào.”[10] Việc BlackPink được cộng đồng dân Việt Nam đón nhận đưa đến một số phê bình. Theo nhạc sĩ Tuấn Khanh chuyện quan trọng ở đây là “Việt Nam cần phải thật sự nhất quán trong việc chống đường lưỡi bò với tất cả những sản phẩm của phương Tây, lẫn Trung Quốc.” Từ góc độ của YouTuber Nguyễn Tấn Quốc Trung,
tính thiếu nhất quán trong tẩy chay sản phẩm liên quan đến đường lưỡi bò “không phải cách tiếp cận tốt khi chúng ta sẽ dần nhận ra rằng một tỷ dân Trung Quốc đang áp đảo vị thế của 100 triệu dân Việt Nam ở hầu hết các định chế quốc tế.”[11] Giáo sư
Carl Thayer, một nhà nguyên cứu lâu năm trong quan hệ quốc tế, cho rằng tẩy chay Barbie là một phản ứng quá mức cần thiết, đánh lạc hướng dư luận ra khỏi hành vi hung hăng của Trung Quốc hiện đang diễn ra tại bãi Tư Chính.”[12]
Theo tôi tính cực đoan và thiếu nhất quán của xu hướng bài Trung được thể hiện qua cách ứng xử trong sự kiện Barbie và Black Pink bắt nguồn bắt nguồn từ sự thiếu phân biệt giữa chủ nghĩa dân tộc-quốc gia [state/political nationalism] và chủ nghĩa dân tộc-văn hoá [cultural nationalism], hay giữa chiều kích chính trị [political dimension] và văn hoá [cultural dimension] của dân tộc tính trong các cuộc tranh luận. [13] Trong ngoại giao và công pháp quốc tế, quốc gia [state] và dân tộc [nation] được kết hợp thành một khái niệm nation-state để chỉ một thực thể chính trị với biên giới phân định rõ ràng, có nhà nước đại diện với hệ thống pháp luật và quyền lực thống nhất. [14] Nhìn chung, chủ nghĩa dân tộc-quốc gia gắn liền với phong trào chính trị [political movement] và quá trình hình thành quốc gia chủ quyền [sovereign state], độc lập về lãnh thổ [terrotorial autonomy] và quyền tự quyết [national self-determination].[15] Trong mô hình chủ nghĩa dân tộc chính trị, giới tinh hoa-lãnh đạo sự dụng ngôn ngữ và ý tưởng về dân tộc để đoàn kết và vận động quần chúng ủng hộ cho cuộc tranh dành quyền lực. Chủ nghĩa dân tộc trở thành phong trào chính trị phục vụ cho mục đích xây dựng tính chính danh cho nhà nước. Trái lại đối với chủ nghĩa dân tộc-văn hoá, dân tộc là một cộng đồng tưởng tượng [imagined community],[16] trong đó các thành viên được gắn kết với nhau bởi tiếng nói, câu chuyện thần thoại, ký ức, biểu tượng văn hoá-nghệ thuật, và giá trị truyền thống chung. Chủ nghĩa dân tộc văn hoá là một phong trào văn hoá-xã hội hướng tới việc tái sinh [revitalize] và đổi mới [make new] cộng đồng dân tộc [national community].[17] Nếu mục tiêu của nhà chủ nghĩa dân tộc chính trị bảo vệ một quốc gia đại diện chính danh cho dân tộc để tham gia một cách bình đẳng vào sự phát triển thế giới nhân loại, thì các nhà chủ nghĩa dân tộc văn hoá tin rằng bản chất thật sư của dân tộc nằm ở nền văn minh đặc trưng được hình thành trong bối cảnh lịch sử văn hoá và địa lý đặc trưng.[18] Dân tộc là cộng đồng di động luôn đổi mới đơn giản vì không thời kỳ nào có thể cung cấp mô hình độc tôn khi tư tưởng của mọi thế hệ luôn khác biệt.
Khi nhận biết sự khác biệt giữa hai khái niệm chủ nghĩa dân tộc, chúng ta có thể thấy xu hướng bài Trung cực đoan hiện nay hoàn toàn bị cuốn vào chiều kích chính trị liên quan khao khát người dân Việt Nam thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc trong quan hệ quốc tế, cụ thể là mối đe doạ tiềm tàng từ con rồng phương bắc đến chủ quyền lãnh thổ nước ta từ hàng ngàn năm nay. Vì thế trước khi quyết định tẩy chay một tác phẩm nghệ thuật/văn hoá có chứa hình ảnh đường lưỡi bò chính, dư luận cần đặt ra hai câu hỏi:1.
Liệu sự tẩy chay có giúp Việt Nam thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng của Trung Quốc về lâu dài?2.
Liệu hành động tẩy chay có những hiệu ứng cụ thể và tích cực trong việc bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam ở biển Đông hay không?
Một số đọc giả có thể phản biện rằng hành động tẩy chay chỉ đơn giản thể hiện tình thần chống giặc ngoại xâm hào hùng bất khuất của một người con Việt Nam. Theo GS Hoàng Xuân Hãn, với nhiều công trình nghiên cứu về văn hoá Việt Nam, “Bản sắc của người Việt … phải luôn đấu tranh để bảo vệ chủ quyền, độc lập, tự do của mình trước mọi thế lực ngoại xâm, nhất là những thế lực lại là những cường quốc.”[19] Nhưng điều tôi muốn hỏi ngược lại chính là liệu ký ức lịch sử [historical memory] về chống giặc cường quốc ngoại xâm có thực sự tạo nên bản sắc đặc trưng của dân tộc Việt khi có dân tộc nào trên thế giới mà không chống lại giặc ngoại bang để giữ gìn bờ cõi.
Hay cái tinh thần ấy chỉ thổi bùng ngọn lửa chủ nghĩa so-vanh hiếu chiến trong giới trẻ hiện nay bị thao túng bởi influencer phản tri thức như Tifosi?[20]
Theo tôi, để có những cuộc tranh luận ý nghĩa hơn về dân tộc tính chúng ta cần huyển hướng sang việc thoát Trung theo chiều kích văn hoá của các trí thức yêu nước thế kỷ 19-20 (Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh, nhóm Tự Lực Văn Đoàn và Kim Định). Các nhà tư tưởng trên đã cố gắng xây dựng một nên văn hoá-bản sắc dân tộc Việt để giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp, cũng như khỏi tư tưởng Hán Nho đã ăn sâu vào tiềm thức dân Việt sau một ngàn năm đô hộ giặc Tàu, thông qua quá trình quảng bá chữ quốc ngữ và văn học hiện đại. Lòng yêu nước của họ bắt nguồn từ sự hổ thẹn trước sự thất bại của tổ tiên họ trong việc xây dựng nền tảng văn hoá-luân lý Việt. Vấn đề của giới trẻ lúc bấy giờ chính là một cuộc khủng hoảng luân lý;
theo cụ Ninh “tuổi trẻ Việt Nam như bị cuốn vào những dòng nước xoáy, không biết hướng nào để bơi. Đối diện với một sự lựa chọn luân lý, họ không biết phải dựa trên nền tảng đạo đức nào cho hành động và phán xét của mình.” [21] Căn nguyên của cuộc khủng hoảng luân lý trong xã hội bấy giờ theo cụ Phan Châu Trinh:Cái nền luân lý ở Á Đông, nhất là ở nước ta ngày nay đổ nát như thế là bởi các nhà vua chuyên chế làm sai hết đạo Khổng-Mạnh mà ra…[và] Một bọn hủ nho mắc cạn còn vẽ rắn thêm chân vào, đem những tư tưởng rất nông nỗi truyền bá ra để trói buộc dân gian. Ôi Hủ nho! Hủ nho! Cũng vì mấy câu tà thuyết của các ngươi mà gia đình luân lý của nước nhà ta ngày nay trụy lạc đến thế này.[22]
Nếu ở phương Tây cái gốc rễ của phong kiến đã được bứng đi bởi những nhà tư tưởng Rousseau, Voltaire, La Fontaine, Montesquieu… thì ở Việt Nam, theo Phan Châu Trinh, “có ông nào gọi là nhà đạo đức được không? Nói xa hơn nữa thì trong triều nhà Lê có ông nào gọi là nhà đạo đứcnhư mấy ông tôi đã kể trên không?” [23] Thế nên, cụ Ninh cho rằng Việt Nam phải xây dựng bản sắc dân tộc từ con số không chính là thách thức lớn nhất cho người Việt, đặc biệt là giới tri thức. Theo cụ Phan, cộng đồng dân tộc khó tồn tại trong xã hội phong kiến.
Nho giáo coi mối gia đình như nền tảng duy nhất cho quan hệ luân lý, thiếu đi hệ luân lý xã hội/quốc gia [social/national ethics], để bảo vệ tính độc lập mỗi cá thể cũng như điều phối mối quan hệ cộng đồng giữa các công dân trong một quốc gia. Ba trong ngũ luân (cha mẹ-con cái, chồng-vợ, anh-em) thuộc về lĩnh vực gia đình (riêng tư), trong khi đó mối quan hệ bạn-bè không thuộc luân lý xã hội.[24] Theo Nguyễn An Ninh, yêu nước chính là thoát khỏi siềng xích của gia đình, truyền thống và xã hội… để thức tỉnh “tâm hồn” “ước muốn” và điều phù hợp dân tôc Việt để trở thành “những nghệ sĩ, nhà thơ, họa sĩ, nhạc sĩ và các nhà trí thức để làm giàu di sản tri thức của người Việt.”[25]
Xây dựng nền tảng văn hoá dân tộc quá trình “lượm nhặt” và
“học hỏi” các giá trị tinh tuý nền văn hoá thế giới nhưng không làm mất đi bản sắc người Việt. Điều này đã được thể hiện qua tôn chỉ của nhóm Tự Lực Văn Đoàn như: “Đem phương pháp khoa học Thái Tây ứng dụng vào văn chương An Nam” nhưng “tự sức mình làm ra những sách có giá trị văn chương chứ không phiên dịch sách nước ngoài… mục đích làm giàu thêm văn sản trong nước.” Dùng một lối văn giản dị, dễ hiểu, ít chữ cho, một lối văn thật có tính cách An Nam” để “làm cho người ta biết đạo Khổng không hợp thời nữa.”[26]Nhưng một số đọc giả có thể nghi vấn rằng liệu tây hoá quá mức để thoát Trung lại dẫn đến xói mòn dân tộc? Thoát Trung ở mức độ nào là đủ?
Theo cụ Phan chúng ta thực hành Đạo và kiến thiết hệ thống luân lý của Nho Giáo. Cụ phân biệt rạch ròi giữa đạo đức [morality] và luân lý [ethics]. Sự tách biệt này nhằm mục đích loại bỏ quan niệm sai lầm phổ biến của các trí thức nho giáo Việt nam thời bấy giờ rằng việc du nhập đạo đức phương Tây vào xã hội bản địa cũng như việc bãi bỏ chế độ quân chủ sẽ dẫn đến sự sụp đổ của hệ thống Khổng nho. Phan Châu Trinh định nghĩa người có đạo đức là người hành xử theo Đạo bao gồm
“nhân,” “nghĩa,” “lễ,” “tín,” “cần”
và “kiệm.” Đạo đức con người là phổ quát mặc dù được diễn đạt những hành động khác nhau giữa các nền văn hóa (dù là xã hội phương Tây hay phương Đông). Đạo đức được định nghĩa là những thực hành “có thể thay đổi” hoặc mang tính lịch sử (ví dụ: phong tục tập quán địa phương) liên quan đến các mối quan hệ con người có thể thay đổi theo thời gian. Trong khi “luân lý như cái áo tùy người lớn nhỏ mà thay đổi, nhưng cũng không mất hình cái áo đi, chí như đạo đức là như cơm, như nước, như đồ bổ dưỡng, cần cho mọi người dẫu muốn thay đổi cũng không thay đổi được.”[27] Tuyên bố rằng người Việt Nam phải thoát khỏi “sự lạc hậu về văn hóa và xã hội” không có nghĩa là bác bỏ những lời dạy về đạo đức của Khổng-Mạnh. Khai phóng là sự tiếp thu các giá trị tiến bộ khoa học, luân lý xã hội- quốc gia phương Tây để khôi phục Đạo [the Way] đã bị thất truyền do chế độ quân chủ cố ý truyền bá các giáo điều sai lệch về Nho giáo. Theo triết gia Kim Định, với vai trò là nền tảng tinh thần người Việt, “Đạo” (Cơ) là “cái cơ cấu uyên nguyên rất sâu thẳm rất tế vi…cái khung, cái hồn thiêng linh động toàn bộ,” nên “[n]ền văn hoá nào thiếu nó là thiếu hồn và nền giáo dục chỉ còn là học vấn suông , lạnh lùng tản mát có thể làm con người tỉnh táo xảo quyệt nhưng không giúp cho người học nên nhân hậu và dung thông, độ lượng”[28]
Kim Định cho rằng Cơ/Đạo chạy xuyên qua Dụng tức là thể chế và lối sống luôn thay đổi vì gắn liền với hoàn cảnh ngoại lai như tình trạng của nước nhược tiểu sống bên cạnh một đế chế phải chịu nhiều bất công nên nhu yếu sinh tồn bắt phải tìm những lề lồi ngang ngửa quặt quẹo để sống.
Bài này quá ngắn để có thể bàn chi tiết về phương pháp Phan Châu Trinh và Kim Định kiến thiết Nho Giáo và tiếp thu văn hoá Phương Tây để xây dựng nền tảng văn hoá-bản sắc cho dân tộc Việt Nam. Tôi đơn giản chỉ thử phác thảo một khung khái niệm để giúp các cuộc tranh luận/đối thoại về lòng yêu nước hay dân tộc thoát khỏi xu hướng cực đoan trong cộng động mạng. Đầu tiên chúng ta phân biệt hay chiều kích của dân tộc tính để tránh chủ nghĩa quốc gia-dân tộc chi phối cách chúng ta định nghĩa thế nào là lòng yêu nước. Khi đó chúng ta biết rằng định nghĩa dân tộc theo chiều kích văn hoá chính là chìa khoá để chúng ta mở ra nhiều cánh cửa mới về bản sắc dân tộc.[1] “Phim Barbie Bị Cấm Chiếu Rạp Việt vì ‘đường Lưỡi Bò’ - VnExpress Giải Trí,” accessed July 24, 2023, Báo
Luật Khoa đã đăng bài về vấn đề này xem “Luật Khoa 360: Barbie, BlackPink, và Đường Lưỡi Bò,” Luật Khoa tạp chí, July 10, 2023, “Việt Nam cấm chiếu phim Barbie vì có hình ‘đường lưỡi bò’: nhạy cảm thái quá hay cẩn tắc vô áy náy?,” Radio Free Asia, accessed July 24, 2023, “Tifosi - Xem Ai Tinh Mắt Nào 😇 Bạn Có Biến Lưỡi Bò Thành Tro Thì... | Facebook,” accessed July 24, 2023, thanhnien.vn, “Vụ BTC concert BlackPink tại Việt Nam dính đến ‘đường lưỡi bò’ thu hút truyền thông quốc tế,” thanhnien.vn, July 9, 2023, “Vietnam: Average Monthly Salary 2023,” Statista, accessed August 1, 2023, “BTC Concert Của BLACKPINK Xin Lỗi về Hình Ảnh ‘đường Lưỡi Bò’ Trên Website,” accessed July 24, 2023, “Born Pink Tour (2022),” Touring Data (blog), November 17, 2022, “Tifosi - VIỆC LÊN ÁN, KÊU GỌI TẨY CHAY BLACKPINK LÀ KHÔNG HỢP LÝ.... | Facebook,” accessed July 24, 2023, VietnamPlus, “Ban Tổ chức chương trình của BlackPink phản hồi vụ ‘đường lưỡi bò’ | Âm nhạc | Vietnam+ (VietnamPlus),” VietnamPlus, July 6, 2023, thanhnien.vn, “Warner Bros. giải thích về bản đồ khiến ‘Barbie’ bị cấm chiếu ở Việt Nam,” thanhnien.vn, July 7, 2023, “DIỄN NGÔN VỀ BIỂN ĐÔNG: Và Điểm Dừng Nào... - Nguyen Quoc Tan Trung | Facebook,” accessed July 24, 2023, “Việt Nam cấm chiếu phim Barbie vì có hình ‘đường lưỡi bò.’”[13] Trong tác phẩm the Idea of Nationalism, nhà sử học Hahn Kohn là học giả đầu tiên nhấn mạnh phân biệt giữa các mô hình dân tộc-chính trị (hình thành ở Mỹ, Pháp, Hà Lan và Anh)) và mô hình dân tộc văn hóa (đại diện cho Trung và Đông Âu cũng như các thuộc địa). Hans Kohn, The Idea of Nationalism: A Study in Its Origins and Background, First Edition (New Brunswick, N.J: Routledge, 1960).[14] Có thể tham khảo thêm về khái niệm này từ góc độ công pháp quốc tế ở Nguyễn Quốc Tấn Trung, “Hạn Chế Của Việt Ngữ: Dân Tộc - Quốc Gia - Nhà Nước - Luật Khoa Tạp Chí,” March 31, 2021, John Breuilly, Nationalism and the State, 2nd Revised ed. edition (Manchester: Manchester University Press, 1993).[16] Benedict Anderson, Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism, Revised edition (London New York: Verso, 2016).[17] Anthony D. Smith, The Nation Made Real: Art and National Identity in Western Europe, 1600-1850 (OUP Oxford, 2013), 7.[18] John Hutchinson, The Dynamics of Cultural Nationalism: The Gaelic Revival and the Creation of the Irish Nation State (London ; Boston: Unwin Hyman, 1987), 13.[19] Trích từ “THẢO LUẬN THOÁT TRUNG VỀ VĂN HOÁ (4): Nhân Việt (Nhân cách giáo lý Việt tộc) | Văn Việt,” accessed August 29, 2023, “The Dangerous Rise Of Vietnam’s Jingoistic ‘Little Pinks,’” The Vietnamese Magazine, January 17, 2023, TIFOSI: SỰ ĐỘC HẠI Của CHỦ NGHĨA DÂN TỘC CỰC ĐOAN | Trantuanst22 | QUAN ĐIỂM, 2022, Trích từ Kevin D. Pham, “Nguyễn An Ninh’s Anti-Colonial Thought: A New Account of National Shame,” Polity 52, no. 4 (October 2020): 533, Transcom.vn, “Đạo Đức và Luân Lý Đông Tây - Triết Học,” accessed August 3, 2023, Transcom.vn.[24] Chu Trinh Phan, Phan Châu Trinh and His Political Writings, ed. Sính Vĩnh, Studies on Southeast Asia, no. 49 (Ithaca, N.Y: Southeast Asia Program, Cornell University, 2009), 219.[25] Pham, “Nguyễn An Ninh’s Anti-Colonial Thought,” 537–38.[26] Dương Đoàn Ánh et al., Phong Hóa thời hiện đại: Tự Lực văn đoàn trong tình thế thuộc địa ở Việt Nam đầu thế kỷ 20 (Sách Tao Đàn, 2020), 85.[27] Phan, Phan Châu Trinh and His Political Writings, 105.[28] “Sách Khai Tâm - VẤN ĐỀ QUỐC HỌC - Kim Định,” 6, accessed August 29, 2023,
Cr: cnguye15