ĐÔNG PHƯƠNG LUẬN Tác giả: Edward Said Tóm tắt vài ý tưởng chính trong cuốn sách "Đông Phương Luận" của Edward…
Tác giả: Edward Said
<strong>Tóm tắt vài ý tưởng chính trong cuốn sách "Đông Phương Luận" của Edward Wadie Said. Nội dung bài viết chỉ có thể tóm lược các ý chính của Đông phương luận trong giai đoạn từ thế kỷ 18 cho đến giữa thế kỷ 20.</strong>
<strong>Đầu tiên, chúng ta phải bắt đầu với khái niệm về ĐPL trước khi tiến sâu vào bất kỳ phần nào của cuốn sách. <em>ĐPL có ba cách hiểu chính được viết rải rác trong giai đoạn từ thế kỷ cuối thế kỷ 18 cho đến thế kỷ 20</em>. Về yếu tố địa - chính trị, ĐPL được xem như là phân chia ranh giới trong trí tưởng tượng của phương Tây ("chúng ta" - "kẻ khác"). "Chúng ta" ở đây đó là phương Tây ưu việt, lý tính, văn minh và "kẻ khác" là phương Đông man di, thần bí, xảo trá, cảm tính cần được khai minh bởi các nhà kĩ thuật châu Âu (dính líu ít nhiều đến Anh, Pháp và các thuộc địa). Về yếu tố học thuật, ĐPL được xem như là một ngành học thuật, nghiên cứu những khía cạnh như văn học, lịch sử, tôn giáo, địa lý,... về phương Đông. Thế nhưng, giai đoạn nghiên cứu này lại chủ yếu tạo ra hình ảnh phương Đông méo mó, lạc hậu và dã man. Vậy nên, không thể không tránh khỏi thiên kiến. Có 3 ví dụ nổi bật thể hiện tinh thần tiêu cực về phương Đông được nêu trong sách, tôi xin được phép tóm lược như sau:</strong>
<strong>(1) Thông qua lăng kính cực đoan, các diễn ngôn của các nhà đông phương luận tại phương Tây trên các phương tiện báo chí và trong niềm tin của người dân rằng: người Arab là bọn mũi khoằm, khủng bố, say mê tình dục, dâm đãng và tham lam.</strong>
<strong>(2) Liên quan đến vấn đề Hồi giáo, từ những đạo quân Hồi giáo chinh phạt các vùng lân cận như Trung Đông cho đến Tây Ban Nha, Ấn Độ,... Những hình ảnh máu me, tàn bạo đều được tái hiện lại trong nghệ thuật, văn học tại phương Tây. Ví dụ như một người dân bình thường cũng có thể nhớ cuộc chinh phục của Đế chế Hồi giáo Ottoman. Tất đều nhấn mạnh sự man rợ, tàn bạo của phương Đông, và xem đó như là hình ảnh chủ đạo về phương Đông.</strong>
<strong>(3) Một chi tiết khác đề cập đến Walt Disney và các bộ phim điện ảnh tái hiện lại (chứ không có sự chân thật) văn hóa phương Đông, cụ thể là các vùng như Arab hay Ấn Độ. Trong Aladin và cây đèn thần, từ phân cảnh trong thành phố giả tưởng - nơi được miêu tả là thành phố hỗn loạn, trộm cướp, cho đến lời bài hát Arabian Nights:</strong>
<strong>"Where they cut off your ear if they don't like your face. It's barbaric, but hey, it's home!" (Tạm dịch: Nơi mà chúng nó cắt tai của mày khi tụi nó không ưa bản mặt mày. Thật man rợ làm sao! Nhưng mà đó là quê hương đấy!). Câu này sau đó đã bị Disney thay đổi vì bị chỉ trích là mô tả thế giới Arab man rợ và bạo lực.</strong>
<strong>Tóm gọn lại, những nhà Đông Phương luận đã chọn lọc những đặc điểm bất lợi về phương Đông và tạo ra các diễn ngôn (từ diễn ngôn trong văn hóa, chính trị cho đến địa lý) nhằm phục vụ cho góc nhìn thiên kiến của các nhà Đông phương luận tại châu Âu. Chủ yếu tạo ra lợi ích về mặt quyền lực của châu Âu. Ngoài ra, trong giai đoạn này, Edward Said cũng phê phán tính "nệ văn bản" (textual attitude) khi các học giả, hay những nhà chinh phạt dùng lý luận thiếu tính cơ động từ trong các văn bản, sách vở về phương Đông để tạo dựng hình ảnh về nó. Bỏ qua rằng, phương Đông sẽ thay đổi và tái tạo cấu trúc chứ hình ảnh của nó không tồn tại vĩnh hằng như trong sách vở đã từng mô tả.</strong>
<strong>Ngoài ra, còn một nghĩa thứ 3 cũng là khái niệm về ĐPL cuối cùng. Theo quan điểm của Said, ông cho rằng ĐPL (về yếu tính) là học thuyết chính trị mang tính bá quyền được áp đặt lên phương Đông. Nhằm cai trị nó vì nó không thể "nói hộ" vì sự lấn lướt trong kỹ thuật của châu Âu. Cũng có hai ví dụ được nêu ra khi ĐPL được sử dụng như công cụ quyền lực, thiết lập diễn ngôn chính trị. Vào năm 1892, khi Anh vẫn còn chiếm đóng Ai Cập, Arthur James Balfour đã có một bài diễn văn về việc sự hiện diện của Anh tại Ai Cập là điều có lợi. Diễn ngôn chính trị của ông tái hiện sự thiếu tự chủ của cư dân Ai Cập, tạo niềm tin rằng Ai Cập cần đến sự cai trị của Anh để làm "cơ sở cho văn minh Ai Cập". Hoặc cũng liên quan đến nước Anh nhưng thuộc địa là Ấn Độ. Các diễn ngôn của Anh khi xâm lược Ấn Độ là để "khai hóa", nhấn mạnh sự lạc hậu văn minh của Ấn Độ và hợp thức hóa chủ nghĩa thực dân bằng cách tạo niềm tin rằng Anh đang giúp Ấn Độ tiến bộ hơn trong văn minh - kỹ thuật.</strong>
<strong>Hệ quả về bản thể luận, dưới sự quảng bá hình ảnh tái hiệu của một phương Đông lạc hậu, thấp hèn, thần bí, kém cỏi và mọi rợ. Những cư dân chấp nhận, tiếp nhận, tái tạo khuôn mẫu hình ảnh được tạo ra bởi phương Tây. Khiến cho hình ảnh về phương Đông trong tâm trí họ từ quen thuộc, bỗng trở nên lạ lẫm, và dần làm quen với nó. Edward Said gọi đây là "Đông Phương hóa phương Đông" (Self-Orientalism).</strong>
<strong>Một điều lưu ý cuối cùng, Đông Phương luận không phải là một hệ tư tưởng cố định, mà nó có thể thay đổi nhằm thích nghi với hoàn cảnh văn hóa, chính trị và xã hội phương Tây. Chuyển đối như thế nào thì có thể đọc lại những dòng trên để xem ĐPL từ lĩnh vực hàn lâm chuyển sang công cụ chính trị. Tiếp theo, trước khi kết thúc bài viết, tôi muốn nêu ra bốn yếu tố quan trọng cho sự thay đổi cơ cấu của Đông Phương luận. Bốn nhân tố đó bao gồm:</strong>
<strong>(1) Sự bành trướng thuộc địa từ các phong trào, trào lưu đã thay đổi cấu trúc trí tuệ, cách nhìn nhận và giải phóng phương Đông nói chung khỏi sự hạn hẹp của kinh viện.</strong>
<strong>(2) Đối đầu trong lịch sử giữa Đông - Tây đã góp phần "thế tục hóa" góc nhìn của châu Âu. Không còn dính dáng đến yếu tố tôn giáo, hay phương Đông là chủ thể bị trị. Phương Đông giờ đây là đối thủ của phương Tây.</strong>
<strong>(3) Sự trỗi dậy của phương Đông và toàn cầu hóa, dẫn đến cán cân quyền lực không còn nghiêng hẳn về một bên nữa. Ngoài ra, nhờ chủ nghĩa đa văn hóa đã góp phần thay đổi cấu trúc của ý thức hệ về phương Đông.</strong>
<strong>(4) Sự phát triển của truyền thông và văn hóa đại chúng đã quảng bá hình ảnh về phương Đông như phương Tây mong muốn. ĐPL không chỉ là những diễn ngôn chính trị, mang tính hàn lâm hay nô dịch. Nó trở nên tinh vi hơn và ngày càng thẩm thấu vào văn hóa đại chúng thông qua phim ảnh, âm nhạc,...</strong>
Đông phương luận được chia ra làm hai loại: Đông phương luận ngấm ngầm (Latent Orientalism) và Đông phương luận minh nhiên (Manifest Orientalism). ĐPLNN là những suy nghĩ, góc nhìn được ẩn giấu trong tâm trí. Ngược lại, ĐPLMN là cách thể hiện của những ý niệm đó thông qua những phương tiện như truyền thông, chính sách hoặc văn học.ĐPLNN có tính tĩnh, hiếm khi thay đổi. Còn ĐPLMN luôn thay đổi phương tiện của nó tuỳ thuộc vào trạng huống của thời đại.
<strong>Tựu chung, Đông Phương Luận là một hệ tư tưởng gồm nhiều giai đoạn thay đổi phức tạp, cấu thành nên hình ảnh phương Đông trong tâm trí của chúng ta.</strong>
Cr: Lyss the Magician