NHẬP THẾ CUỘC BẤT KHẢ VÔ VĂN TỰ. Hôm nay mình học được một câu của cụ Trần Tế Xương (Tú Xương), cũng võ vẽ…
Hôm nay mình học được một câu của cụ Trần Tế Xương (Tú Xương), cũng võ vẽ viết ra đây, rằng:
"入世局不可無文字 - NHẬP THẾ CUỘC (CỤC) BẤT KHẢ VÔ VĂN TỰ". (Bước vào đời không thể không có văn chương chữ nghĩa.)
Câu mở đầu trong bài thơ "Tết dán Câu Đối" của cụ. Một con người sinh ra và viết trong thời kỳ chuyển giao (hay đắng cay là kết thúc của) Nho Học thịnh hành sang chữ Quốc Ngữ của nước ta. Bài thơ của ông "tang hoang" cả về hình thức, lẫn ý nghĩa mô tả, một mớ hỗn độn giữa Nho Văn và lối nói tầm thường/thô tục như cái bối cảnh xã hội lúc đó...
"[...]Viết vào giấy dán ngay lên cột
Hỏi mẹ mày rằng dốt hay hay?
Thưa rằng: hay thực là hay!
Chẳng hay sao lại đỗ ngay tú tài?
Xưa nay em vẫn chịu ngài! [...]"
Ông hỏi ý vợ mình về câu đối, vợ ông (Mẹ mày - Mẹ xấp nhỏ) trả lời "chịu" - một tiếng mà không xét chữ ta có thể ra nghĩa Tích Cực (đồng ý) và Tiêu Cực (thua). Giật mình thấy như bản thân ngày nay cũng vậy khi nhìn vào Chữ Nho, Ý Nho - rằng mình thán phục nhưng chẳng hiểu chi sất, chẳng hiểu cái thái độ của người xưa, chẳng hiểu cái cách thấy vài người nay dùng lối nói xưa mà nói chuyện.
Vậy:
Văn tự để "xổ" ra lời hay ý đẹp, cho vừa những dịp chăng? Hay như người ta, xưa nay, dùng chữ như phương tiện để dễ dàng tra cứu, tìm kiếm những phương tiện khác, rồi lại khác khác nữa... đi đọc lấy ý người đời? Lẽ như tìm cách tồn tại, thuận hoà với hoàn cảnh hơn. Chữ thật tiện, vì biển học vô biên, kiến thức và nhiều thứ vẫn còn phía trước. Cứ tiến tới rồi thân ta sẽ chạm tới Nguyên Lý chung, thậm chí là Chân Lý. Văn Tự lẽ như công cụ cho ta truy tầm mục đích, ý nghĩa ở đời.
Nhưng là "bước vào đời" - Nhập Thế Cuộc, chẳng phải trước khi học chữ, thậm chí chưa học gì cả ta cũng đã ở sẵn đây, miễn là được sinh ra. Chữ nghĩa chỉ là con dao giắt vào lưng, chờ phát những ngọn cỏ quá cao che lấy tầm mắt thôi sao? Chắc là không chỉ theo nghĩa đó, nếu không Tú Xương tiền bối đã không đề ra hai câu đối rồi hỏi vợ; "Thịt Mỡ-Dưa Hành ... " hay đại loại vậy cũng đã đủ rồi.
Câu đối mà ông đã đề trước đó là:
"Cực nhân gian chi phẩm giá, phong nguyệt tình hoài! | Tối thế thượng chi phong lưu, giang hồ khí cốt."
(Cái phẩm giá tột cùng ở trong thiên hạ chính là tình đối với trăng gió! | Sự phong lưu bậc nhất trên cõi đời là cốt cách giang hồ.)
Tạm quên các khổ mang thói tự trào của Cụ, nhìn lại, có phải ta cần có cả triết lý sống trước khi bước vào đời. Ta thực sự bước vào đời mỗi ngày, rồi lại từ đời bước về nhà. Ta phải chăng, nên có sẵn một thứ triết lý, kể cả định kiến khi bước ra ngoài kia; bằng không, mọi thứ ta làm há chỉ là quán tính - Ta cứ trông xem ở đâu có lối cụt, hay đường thoáng mà cắm mặt đi, hay đơn giản là đi - gặp gì thì hay đó? Bởi thế mới cần đến Văn Tự, nghĩa là hiện tượng, sự vật hoá chính cái triết lý bên trong ta. "Không thể không có triết lý gì mà bước vào đời"
Ngẫm lại, chữ Nho xưa học thiệt khó, hễ đã học thì phải cho trọn cả Triết (Lý, Số) cả Dụng (Giáo, Y). Người ta đâu chỉ học chữ để đọc, cũng không phải nhồi nhét gì vào đầu đám học trò - Vì tự thân mỗi con chữ đã có sinh mệnh, tượng hình/hội ý. Nay chữ học dễ hơn, tượng thanh, người ta chỉ dùng mà không biết từ đâu chúng đến mà có thể tự đi xa tới đâu - tức có thể biểu đạt tới ý nào của bản thân. Ngôn ngữ vốn đã võ đoán, dần người dùng cũng tự cho ý - kết quả của vận động trí óc - cũng như vậy, cũng mô hồ nguồn gốc, cốt ở thực tiễn sử dụng.
Ta nên có chữ nghĩa, biết chữ nghĩa với triết lý mà bước đi như một cái mỏ neo, bờ tường để không như loài vật chỉ dịch và chờ tín hiệu ngoại cảnh. Nếu mỏ neo chưa đủ nặng, bờ tường kia có lung lay, thì chí ít ta cũng biết phải tìm thứ nặng và chắc hơn ở đời.
Đôi dòng lan man của kẻ vừa nhận ra mình thất học, có chút bệnh Ngộ Chữ.
Cr: Bí Thư Thôn (Đ_đ) 🌔