THẦN THOẠI HY LẠP Tác giả: undefined Thuở bé, trên kệ sách gia đình có một quyển sách mà mẹ tôi cực kỳ yêu…
Tác giả: undefined
Thuở bé, trên kệ sách gia đình có một quyển sách mà mẹ tôi cực kỳ yêu thích và nó là quyển được giữ lại từ thời sinh viên của bà. Tôi vẫn nhớ lần đầu tiên khi tôi bắt đầu quan tâm đến sách, lần mò trên chiếc kệ gỗ, bị thu hút bởi mùi giấy lẫn chút mọt của một quyển dày và sờn rách, lấm chấm rải rác đầy những vệt ố vàng của thời gian. Lẫn trong ấy là âm thanh ký ức về tiếng mẹ tôi giảng bài về Odyssey và Iliad cho học trò mà những cái tên là lạ đã đọng lại trong vô thức qua những lần quanh quẩn chơi ngoài cửa lớp mỗi khi mẹ mang tôi theo đến trường. Thế là Thần thoại Hy Lạp trở thành quyển sách đầu tiên trên hành trình đọc của tôi.
Ấn tượng trước hết của tôi là sự rối rắm bởi những cái tên mới và lạ. Tôi vốn dở tệ trong việc nhớ tên. Hồi bé, khi giao tiếp trong gia đình để nói đến những người họ hàng, tôi thường gọi họ bằng đặc điểm tính cách hay cơ thể (và cái sự dở này hình như đến giờ vẫn vậy). Có lẽ vì thế mà tôi cực kỳ thích cách gọi 'tên giả' của Doxa. Tôi chỉ có thể nhớ dần các nhân vật qua câu chuyện và mối quan hệ giữa họ. Nó giống như một gia phả, và khiến tôi thích thú khi liên tưởng đến bài vè hay đọc: <em>kỳ nhông là ông kỳ đà / kỳ đà là cha cắc ké / cắc ké là mẹ kỳ nhông…</em> - một vòng lẩn quẩn kỳ lạ.
Tôi ấn tượng với một vài nhân vật và câu chuyện, cảm giác thú vị vì sự ấn tượng này là một trộn lẫn giữa thích thú lẫn khó chịu vì thấy ... vô lý. Sao Athena trí tuệ và xinh đẹp vậy rồi mà lại tự ái, ganh ghét, thiên vị vặt vãnh rất đỗi "đàn bà"? Rốt cuộc thì Zeus hay Hera mới là tối cao? Sao không ai làm cho Achilles một đôi giày sắt?... Rồi từ sách, tôi bắt đầu hướng sự khó chịu kỳ cục này sang chất vấn mấy ông thần trên bàn thờ tín ngưỡng của gia đình và những lời cầu nguyện người lớn quanh tôi. Nếu đã xin một ai đó cao hơn con người, tại sao lại xin gia đình hoà thuận mà không xin mọi người yêu thương nhau? Sao lại xin thông minh hơn mà không xin trí tuệ? Nếu xin cụ thể như thi đậu thì tôi nghĩ hợp lý hơn là học bài và xin lúc thi không bị đau bụng. Tôi cũng thấy thương cho mấy ông Địa khi cứ bị người ta vu cho "giấu đồ" rồi lại bắt nhận hối lộ bằng nhang và chuối, trong khi có thể cái người ta cần lúc đó chỉ đơn giản là đi ngủ. Thật tiếc là gia đình và cả cái thư viện quê tôi không có quyển sách triết thực sự nào, và cũng không có ông cậu bà thím nào nhà tôi quen Socrates, cho đến khi doxa.cafe xuất hiện.
Sau thời gian hành tẩu tại chốn này, lục lọi theo dòng lịch sử triết học và siêu hình, trong ngày khởi đầu năm mới, tôi chọn quay về điểm xuất phát của mình để nhìn lại vài lấn cấn cũ bằng sự hiểu mới mẻ có được từ đoạn đường đã qua.
Tôi bắt đầu nhận ra rằng thần thoại là một hình thái của tình trạng tiền triết học, khi tâm thức con người suy xét một cách tự phát, bằng năng lực hiểu thế giới chưa được khái niệm hóa. Tư duy đã có, suy xét đã có, trực giác hiểu đã có nhưng chưa phản tư về chính hoạt động tư duy ấy. Suy nghĩ lúc này chưa tách mình ra khỏi thế giới để quan sát chính mình, mà suy tư bằng nhân cách, hình ảnh và xung đột. Đó là những vị thần với đủ tính cách, dục vọng và mâu thuẫn rất đỗi con người.
Trong cấu trúc tư duy nguyên sơ ấy, thần thoại vận hành như một dạng phả hệ. Đó là một nỗ lực nhằm làm cho vũ trụ trở nên có thể hiểu được theo ngôn ngữ con người và giải thích nguồn gốc thế giới, một cách hình dung đơn sơ về nguyên nhân - kết quả, những mâu thuẫn và xung đột: trước và sau, cha và con, sinh và tử, giống và khác. Từ đó, một trật tự được thiết lập và có tính tuần hoàn. Thần thoại như một cách ổn định cảm thức về thế giới.
Hầu như mọi thần thoại đều có một “thuở ban sơ”: một trạng thái mơ hồ, chưa có thời gian tuyến tính, chưa có nhân quả rõ ràng, và thường bắt đầu bằng sự có một cái gì đó. Thần thoại chưa có công cụ khái niệm để nghĩ về ‘không - có’ theo nghĩa trừu tượng, nên không tập trung giải thích sự hình thành bằng một nguyên nhân tuyệt đối. “Thuở ban sơ” chỉ là điểm mở truyện. Và khởi từ đây, câu chuyện được kể theo một mạch dường như tuyến tính, dù bao trùm lên tất cả vẫn là một vòng tròn: các thần sinh ra từ Chaos, nhưng Chaos không bị tiêu diệt mà luôn có thể quay lại dưới hình thức sụp đổ trật tự.
Tiếp nối thần thoại, cùng với sự phát triển của nhận thức song hành với quá trình khai phá và cải tạo thế giới, triết học về sau mới ra đời khi con người bắt đầu đặt nghi vấn lên chính “thuở ban sơ” này. Triết học quay lại thần thoại, đặt vấn đề về ‘không - có’ và đi sâu vào để hiểu nhân - quả, hiểu con người. Đến ngày nay, thần thoại vẫn tồn tại, không chỉ trong văn hóa dân gian, mà trong nghệ thuật, triết học, tâm lý học... Những câu chuyện và nhân vật thần thoại tiếp tục được đọc lại, bởi chúng đã “đóng gói” những vấn đề căn bản của tồn tại: tự do và tất yếu, cá nhân và trật tự vũ trụ, tri thức và giới hạn. Ở đó, nhân vật là điểm hội tụ của xung đột, cốt truyện là cách xung đột diễn tiến, và bi kịch là cấu trúc của giới hạn con người.
Giờ thì tôi bắt đầu thấy lại những lời cầu nguyện của mẹ, của bà dường như hợp lẽ dù họ không cần biết lý, chỉ cần hy vọng. Còn những ai đã đi trên con đường của lý thì đành chịu khó mang cái lý ra ánh sáng và hy vọng đặt nơi lòng dũng cảm dấn bước vào sương mù, hoặc có thể thử theo Heidegger gợi ý: một lối vắn qua thi ca. Phần tôi thì tiếp tục học triết, tìm dấu chỉ qua những thường sự và thấy hy vọng của mình trong phong vị xuân từ những mùi hương, những câu chuyện cũ.
Cr: méo