MẶT TRĂNG VÀ ĐỒNG SÁU XU Tác giả: William Somerset Maugham Nếu như trong Hoàng tử hạnh phúc, Oscar Wilde đặt…

Catholic Net · 10 tháng 1 năm 2026 · Đánh giá sách

MẶT TRĂNG VÀ ĐỒNG SÁU XU
Tác giả: William Somerset Maugham

Nếu như trong Hoàng tử hạnh phúc, Oscar Wilde đặt cái Đẹp và cái Thiện vào cùng một thập giá, thì Maugham trong Mặt trăng và đồng sáu xu mang lý tưởng về cái đẹp (Chân) và luân lý (Thiện) lên cùng một bàn cân. Maugham không nói về sự hợm hĩnh hay đạo đức giả mà chọn những người “hạnh phúc đựng trong một tà áo đẹp/ một mái nhà yên rủ bóng xuống tâm hồn”. Với những người này thì Strickland (nhân vật chính) mang lại một sự phẫn nộ lẫn sợ hãi, trong khi với phe luôn chống lại việc “lòng ta thành con rối cho cuộc đời giật dây” thì cuộc đời Strickland quả là trọn vẹn và đáng mơ ước. Hai đầu cán cân này luôn mắc mớ với nhau, bởi một bên không bao giờ không thích bên kia mãi khi thi thoảng bên đó cho họ một cơ hội thoát khỏi sự yên hàn; ngược lại, với bên sung túc tràn trề và viên mãn với đời sống riêng tư trầm lặng, cá biệt tính, ý hướng tính và nhất là sự phóng sâu nhãn quan vào vạn giới cũng như tâm nội thì “phe kia” chính là thách thức cuối cùng mà họ phải vượt lên.
Chúng ta thường ngầm dùng từ lập dị với ý hướng cho những kẻ điên, cho đến khi họ được công nhận là thiên tài. Strickland được lấy nguyên mẫu từ Paul Gaugin - một thiên tài hội hoạ với cuộc đời nhiều tranh cãi về luân lý xã hội. Nhưng đây không chỉ là câu chuyện nói về những tính trạng của một nghệ sĩ thiên tài và những người xung quanh. Maugham trong tác phẩm này đã dựng lên toàn bộ bức tranh nhân sinh bằng hình hài những ghi chép, với một giọng tường thuật phẳng, ít cao trào, ít biểu tượng lộ liễu. Đó là một không gian mở cần thiết, để người đọc luôn mông lung, không chắc chắn với những nhận xét quán tính dựa trên tính trạng thông thường, để những ai nhẫn nại có thể bóc gỡ từng lớp từng lớp một. Thực tại luôn là một tình trạng nhiều hơn tính trạng. Và tình trạng của con người là lý trí chúng ta có một ham muốn bẩm sinh với cái đúng, cái thật.
Có những kẻ bằng cơ duyên và năng lực nào đó, tình cờ tri nhận qua trực giác siêu hình (thường thì bằng con đường nghệ thuật và tôn giáo), họ mới hiểu được sức dụ hoặc của cái Tuyệt đối nơi những thiên tài. Sự kiện hay nguyên nhân gì khiến Strickland đột ngột dứt khoát rũ bỏ cuộc đời, Maugham mãi không cho ta biết, đủ để gây bứt rứt cho những tâm trí tò mò và giữ một mở ngỏ từ đầu câu chuyện. Ý tôi là truyện này đặc biệt tốt cho khẩu vị của những người tin tưởng vào đạo đức và phán đoán của mình. Còn đây là phán đoán của tôi - một phán đoán được hình thành từ sự thiếu vắng hoàn toàn niềm tin vào luân lý nơi chính mình:
Rằng vẫn hay nghe: giữa mặt trăng và đồng sáu xu, cho dù bạn chọn gì đi chăng nữa, thì giá trị cuối cùng chỉ có thể được đong đếm bằng trái tim của chính bạn mà thôi. Vậy thì Strickland không lập dị một chút nào khi quyết định để trái tim mình tự do chạy đuổi theo mặt trăng, bởi nghệ sĩ là những kẻ đi con đường của trái tim, mà không có trái tim nào lại chọn đồng xu cả. Bằng sự gạt hẳn đi đồng xu, ông có thể tập trung nhìn trăng được rõ hơn mọi người một hay nhiều chút. Hành trình của Strickland không khác hành trình mà phần lớn nghệ sĩ đã và vẫn đang miệt mài, chỉ là có người thấy hồ thu trong đôi mắt thiếu nữ rồi viết tình ca, người làm thơ thấy phai tàn trong khí xuân sang - “xuân đương tới nghĩa là xuân đương qua”, hay Stroeve - một hoạ sĩ khác trong truyện thì vẽ tả thực những con người bình dân xấu xí và một nước Ý ngập nắng dùng để treo ở những nơi có mùa Đông dai dẳng, tối tăm và lạnh lẽo (ôi "nghệ thuật là ánh trăng lừa dối"). Nhìn chung thì đều là những kẻ có đôi mắt ngược đời và mỗi người chọn một góc nhỏ để nhìn. Đôi mắt của Strickland thì có vẻ như thấy nhiều hơn những vụn vặt đó, cái ông thấy và khao khát vẽ là toàn bộ thực tại - thứ luôn bị che phủ bởi hiện tượng, luân lý và tri kiến thông thường. Hành trình của Strickland là hành trình đi tìm cái chí mỹ. Ông dùng cách rũ bỏ phần con người trong chính mình để đảm đương vai trò của thần thánh, vẽ cái sự thật mà thực tại loài người không đảm đương nổi. Ông đã mất gần như cả đời để hoàn thành kiệt tác lớn, và khi ngồi hàng giờ với cặp mắt yếu đuối lờ mờ để nhìn nó, ông mới thấy được cái mà trong đời chưa từng thấy. Lời dặn thiêu rụi toàn bộ căn nhà sau khi ông chết có thể hiểu như người viết - một sự kiêu hãnh mãn nguyện, nhưng cũng có thể là ông tuyệt vọng và từ bỏ cái ‘nghệ thuật lớn của mình’. Đó là dấu chỉ mở ra khả thể của việc sau rốt, Strickland nhận ra tất cả lý tưởng ông đã theo đuổi chỉ là con đường giả kim, bởi mỗi tác ý để vẽ đều không thoát được cái chủ quan nhỏ bé của ông, và cho dù tài năng đến mức nào đi nữa thì đó không chỉ là sự bất lực mà còn là tận cùng vô nghĩa của chính thẩm mỹ quan con người trước toàn thể thực tại trần trụi và vô luân. Có thể ông nhớ đến Stroeve với những bức tranh tầm thường chỉ để trang trí trong nhà của mọi hạng người, có thể ông nghĩ đến người bạn Breton mà ông đã từng nói “rõ ràng ông không biết biết một nghệ sĩ là như thế nào”. Nó mở ra trong tôi hy vọng cho Strickland. Nếu còn sống tiếp, có lẽ ông sẽ được nếm hạnh phúc trong cuộc sống thực sự khi thấy nó đẹp hơn bất kỳ bức tranh nào, và đời thì hơn cả ý thơ. Rồi biết đâu ông lại cầm cọ, diễn đạt nỗi hoài nhớ về vườn địa đàng mà ông đã được khai mở từ chính cuộc đời đó vào những thứ vụn vặt, tầm thường như dĩa trái cây, những con người, những cảnh sắc mà trước ông đã từng vẽ, nhưng không với một khao khát tác tạo nào nữa. Ông đã được hài lòng. Nhưng cái giả sử "nếu còn sống tiếp" này của tôi chỉ là một lan man và thực sự không quan trọng. Dù không sống thêm thì với khả thể tôi nghĩ đến qua dấu chỉ trên, khoảnh khắc cuối đời của ông có thể là vĩnh cửu, biết đâu được. 
Maugham cho thấy một sự thông minh qua sáng tạo của mình. Strickland là nhân vật chính với tính cách và cuộc đời khác biệt nổi bật, đủ để đặt ra vấn đề, nhưng ta sẽ chỉ nhận ra concept lớn của tác giả qua từng nhân vật phụ, những câu chuyện nhỏ. Họ là những con người hết sức bình thường, ở đâu cũng thấy, ở đâu cũng gặp những con người tương tự, thị thành hay miền quê, lục địa hay một hòn đảo. Bên trong mỗi cuộc đời bình thường đều có những câu chuyện dị thường. À, nếu bạn nghĩ “dị thường” là cái gì đó ghê gớm và khủng khiếp thì một lần nữa, tác phẩm này đích thị dành cho bạn. Chỉ cần một lúc nào đó bạn thấy mình như một gã hề ngốc nghếch bởi lòng trung thành vô điều kiện hay niềm tin ngây thơ, bạn là Stroeve. Bạn từng thất tình và bị bội bạc, bạn là bà Strickland, là Blanche. Bỗng dưng bạn chợt nhận ra sứ mệnh của mình ngược với con đường xán lạn, hay bạn gặp thất bại trong sự nghiệp, hay bất cứ lý do gì bạn bỗng muốn bỏ phố về rừng, bạn là bác sĩ Abraham, là đại uý Breton. Bạn muốn là một người chính trực với công việc lương thiện của mình, bạn có bác sĩ Contras. Hoặc giả bạn chỉ là một cô gái với mong muốn duy nhất là làm một người vợ, người mẹ hiền, bạn có Ata, hay sôi nổi hơn - một cô gái thích ái tình lãng mạn, bạn có Tiaré. Không những bạn mà bạn còn có thể tìm thấy tất cả những bạn bè, người thân của mình, đều sẽ có hình bóng trong những nhân vật phụ tản mác như thế.
Việc đặt cạnh nhau tất cả những con người và kể chuyện như tập hợp những ghi chép, chủ yếu mô tả chứ không đi vào sâu nội tâm hay phán xét, truyện đã dựng lên một bức tranh nhân sinh rộng lớn và thênh thang để ta luôn tự vấn về cái rốt cùng thực sự, không chỉ về nhân vật hay một mẩu chuyện, mà là cả cuộc đời. Ta sẽ thấy thời gian trôi trượt qua cuộc sống của ngay cả những con người trên hòn đảo dẫu Tahiti mang lại cảm giác "chẳng trông thấy được sự trôi qua của thời gian". Đó là Tiaré già mập phệ xấu đến kỳ quặc sau một thanh xuân và cuộc đời tình ái có chút ly kỳ nho nhỏ, với “tiếng cười lay nhất mà tôi từng được nghe”, thích nhất ba điều là một câu nói đùa, một ly rượu vang và một người đàn ông bô trai - những thứ dường như phù phiếm và loè loẹt như mùi nước hoa nặng toả ra cả mái hiên khách sạn của bà vậy. Đó là bác sĩ Contras trọng vật chất, thô tục và béo mập sống với bà vợ không bao giờ chịu bỏ bất cứ món đồ gì ,và hình như ông cũng giống bà, không bỏ bất cứ người bệnh nào. Đó là Ata yêu chồng, hiền lành ngoan ngoãn sống một đời nhỏ nhoi và hạnh phúc với bổn phận người vợ từ niềm tin vào những lời dạy của tổ tiên xa xôi bản xứ mà chẳng sợ hãi trước căn bệnh kinh khiếp xuất hiện của thời đại. Đó là đại uý Breton sau khi đã lao động và kiến tạo một đảo hoang thành một khu vườn với cuộc sống gia đình hoàn toàn tự chủ, chờ đợi những ngày cuối đời cùng với vợ tại căn nhà xưa ở quê hương, chính nơi họ đã rời đi lúc sự tôn kính của mọi người xung quanh đã cùng kiệt, khi rõ lòng trần mình đã không còn tơ vương khanh tướng. Sự hài hoà của cuộc sống nơi đây được tạo nên bởi chính những con người đã đi qua và quay trở về như thế, nên thời gian là một vòng tròn, không bị mất đi.
Còn những con người của thị thành, của lục địa, chưa từng đặt chân đến Tahiti thì sao? 
Tôi thấy nhân vật Stroeve rất thú vị, làm gợi nhớ đến Forest Gump.  Nếu ta cũng chỉ cảm mến mà chưa từng thấu hiểu thực sự động cơ các lựa chọn của những kẻ như Forest Gump hay Stroeve trong truyện này thì ta cũng sẽ thấy như Strickland ban đầu, rằng cuộc đời không bao giờ dài đủ cho cả tình yêu và nghệ thuật (hay tôn giáo, hay trí tuệ,... nói chung là bất kỳ cái lý tưởng nào). Có lẽ Paris là một đảo hoang mà Stroeve đã tả tơi tất cả hành trang trên đó sau chuyến hải trình không chủ đích, chỉ có sự đưa đẩy mặc nhiên của cuộc sống và một niềm hăm hở của tuổi trẻ. Nhưng ông là người may mắn khi chưa từng để bị sứt mẻ bất cứ thứ gì thuộc về tâm hồn mình. Ông đã sống, đã yêu, đã tôn kính thực sự. Stroeve là một hoạ sĩ tồi nhưng đã là một con người hạng nhất. Dù sao thì ông cũng đã quyết định quay về quê hương chán ngắt và im lìm của mình. Ông đã nghĩ đến: “Chúng ta phải sống qua một đời không thể thấy trước được như vậy mới biết rằng định mệnh không hề chú ý đến chúng ta. Và chúng ta hãy tìm kiếm tình yêu của những kẻ dốt nát, chất phác thật thà. Sự dốt nát của họ tốt hơn tất cả những kiến thức của chúng ta. Chúng ta hãy im lặng bằng lòng trong một xó xỉnh nhỏ bé của chúng ta, hiền lành và dịu dàng như họ. Đó là một đời sống khôn ngoan.” Tưởng như câu nói kinh khủng trên chỉ mới là một ý nghĩ của sự tan vỡ tinh thần và ông chưa tự ý thức về nó rõ ràng. Giả định này chắc chắn hơn khi ông nói “sẽ tốt hơn cho tôi nếu ý muốn của ông thân tôi chiếm ưu thế, hiện giờ tôi chẳng phải làm gì ngoại trừ là một anh thợ mộc thật thà”. Khá rõ cho ý nghĩ là ông vẫn đang tiếc nuối một khả thể. Nhưng ngay sau đó, khi được hỏi rằng có tiếc con đường nghệ thuật đã đi không, ông lại nói “nghệ thuật là công việc vĩ đại nhất trên đời”. Một hy vọng lớn lao loé lên. Nhưng ngay lúc đó thì ông nhắc đến Strickland, tôi lại nghĩ ông cần suy tư hơn về “vĩ đại”. Tiếp nữa thì câu chuyện đến hồi cho ta biết rằng ông đã đề nghị Strickland đi Hoà Lan cùng mình. “Tôi nghĩ rằng sống chung với người nghèo nàn mộc mạc sẽ rất tốt cho linh hồn hắn. Tôi nghĩ hắn có thể học ở họ một cái gì sẽ rất hữu ích cho hắn”. Khả năng cao là những điều này cũng chỉ là một trực giác và hành xử thơ ngây như cách mà ông nhìn ra thiên tài của Strickland, như trước nay ông vẫn thế. Có thể ta dự đoán một ý tưởng giống của người ghi chép, rằng ông sẽ sống hạnh phúc về sau khi tiếc nuối nguôi ngoai. Nhưng cũng biết đâu được, bên trong ông đã ‘ở nhà’ trước khi lên đường về Amsterdam rồi. Một bí mật vô cùng kín đáo đâu đó lưng chừng tác phẩm. 
Một thị dân khác là bà Strickland. Amy là nhân vật mà người ghi chép gặp trước hết và cuối cùng để mở ra và khép lại tất cả về Strickland. Không quá gay cấn và mất mát như Stroeve, bà Strickland chỉ là một cô gái miền quê với tâm hồn lãng mạn và cuộc đời sau khi kết hôn, rồi sóng gió, vẫn chưa từng rời Luân Đôn. Biến cố với Strickland khiến một vài đoạn đời của bà lê thê và bệ rạc. Bà vượt qua giai đoạn khó khăn bằng sự kiên cường mà mọi người nhìn thấy nhưng với bà “chỉ là một thứ tiêu khiển nhàn hạ”. Bà dường như đã hoà giải hoàn toàn với quá khứ, an ổn trở lại nếp sống cũ, cùng chút gì đó thêm vào thẩm mỹ - cái thẩm mỹ rõ ràng có dấu vết của Strickland. Thái độ của bà cùng những đứa con gợi lên trong người viết “một đoạn văn từ Thánh Thư”. Và cũng đừng bỏ sót ông chú Henry - người xuất hiện chỉ gói gọn trong vỏn vẹn vài dòng ghi chép cuối nhé. Tôi tin hai con đường cứu rỗi đã được tác giả âm thầm đặt vào câu chuyện qua Stroeve và bà Strickland - những người con thị thành này.
Đó là tất cả những gì mà Maugham đã làm trong Mặt trăng và đồng sáu xu - mở ra một không gian cho trí óc của chúng ta không ngừng nô rượt, suy đoán trong một vòng xoay thực - hư. Ta mãi không biết được đâu là trăng đâu là đồng xu, nên lựa chọn nào không quan trọng và lựa chọn từ gì đi nữa thì nó luôn bị dẫn dắt bởi lý trí trên con đường miên viễn. Chỉ khi lý trí dẫn ta về với con tim thì ta mới có một vòng tròn vậy, và trên chính vòng tròn này, biết đâu lúc nào đó, ta thoát khỏi bùa chú của cả tâm và tưởng để nghe ra được nhịp đập chân thực nhất của con tim mình, bởi nó vốn từ đầu đã luôn có thực trong lồng ngực. 
Không sao cả nếu như bạn chỉ thấy đây là vài câu chuyện giải trí, cũng không vấn đề gì khi bạn có nhận xét và suy nghĩ, quan điểm rõ ràng khác với những gì viết ở trên vì đó là minh chứng cho bạn là một người có lý tưởng và chính kiến, và lý tưởng dẫn lối cho con tim của bạn. Cứ dấn bước trên hành trình của mình, bởi đó là món quà tuyệt vời nhất mà tạo hoá đã ban cho hiện hữu của mỗi người, và chỉ cần nhớ về tác phẩm với một câu từ nhân vật Van Busche Taylor. Không tính một câu xã giao khác thì ông phê bình gia này chỉ nói một câu duy nhất trong truyện thôi, rằng “nghệ thuật lớn luôn luôn thuộc về sự trang trí”. Nếu có gì đó tôi có thể recommend với tư cách là một người đã đọc quyển sách này, thì đó là chúng ta nên có nó như một món trang trí trên kệ sách của mình.

Cr: méo