LÀM ĐĨ Tác giả: Vũ Trọng Phụng Có những cuốn sách chỉ cần nhắc tên là đủ làm không khí trong phòng đổi màu.
Tác giả: Vũ Trọng Phụng
Có những cuốn sách chỉ cần nhắc tên là đủ làm không khí trong phòng đổi màu. Người ta cười gượng, người ta hạ giọng, người ta vội vàng kéo cái chăn “thuần phong mỹ tục” lên che cho đỡ ngượng. Làm đĩ của Vũ Trọng Phụng là một cuốn như thế. Nhưng cái khiến nó khó chịu không nằm ở chữ “đĩ” nằm chình ình trên bìa, mà nằm ở chỗ: cuốn sách này giống một chiếc gương đặt giữa chợ, phản chiếu thẳng vào khuôn mặt tập thể. Và tập thể ấy, như thường lệ, không giận mình. Tập thể giận người cầm gương.
Đọc Làm đĩ mà mong một câu chuyện để thương xót cho “người phụ nữ sa ngã” thì rất dễ thất vọng, vì Vũ Trọng Phụng không viết để xin nước mắt. Ông viết để rạch. Rạch vào cái lớp mỡ đạo đức mà xã hội hay bôi lên mọi thứ, rồi thản nhiên gọi đó là “đúng đắn”. Ông không đứng như quan tòa để phán xét một cá nhân. Ông nhìn như một bác sĩ pháp y, dựng lại hiện trường: ai chạm vào cái xác trước, ai đẩy nó ngã, ai giả vờ không thấy, ai quay lại bồi thêm một nhát “cho đáng đời”. Và đến cuối cùng, cái xác vẫn thuộc về một người, còn tội lỗi thì loãng ra trong đám đông, vô can như khói.
Cái “đĩ” trong sách, nếu đọc nghiêm túc, không phải một định nghĩa đạo đức. Nó là một cơ chế kinh tế xã hội. Nó là kết quả của nghèo đói, bất bình đẳng, thiếu lựa chọn, và một hệ thống chuẩn mực chỉ giỏi trói. Trong một xã hội mà danh dự được đúc thành đồng tiền, thì người ta sẽ phải trả giá để mua lấy cái vẻ ngoài “được chấp nhận”. Có người trả bằng sức lao động. Có người trả bằng sự im lặng. Có người trả bằng nịnh bợ. Có người trả bằng cơ thể. Cùng là giao dịch, chỉ khác nhau ở cái nhãn dán: thứ nào được gọi là “đàng hoàng”, thứ nào bị gọi là “đồi bại”. Và cái trò bẩn thỉu nhất chính là ở đây: xã hội vừa tạo ra thị trường, vừa dựng pháp đình, rồi bắt kẻ yếu nhất lên giá treo cổ thay cho sự đạo đức của cả làng.
Vũ Trọng Phụng có một kiểu tàn nhẫn rất đặc trưng: ông không cho bạn chỗ trú. Bạn không thể thoải mái đứng ngoài để phán “hư hỏng”. Vì mỗi khi bạn định làm điều đó, văn bản như đẩy bạn trở lại câu hỏi: ai là người mua, ai là người trả tiền, ai là người hưởng lợi? Và nếu xã hội thực sự ghê tởm “đĩ”, tại sao nó tiêu thụ nó bền bỉ đến vậy? Tại sao nó cần nó như cần rác để chứng minh nhà mình sạch? Tại sao nó cần một đối tượng bị khinh miệt để phần còn lại có thể tự xưng là “lương thiện”? Đây là thứ Vũ Trọng Phụng nhìn rất rõ: một cộng đồng đôi khi tồn tại bằng cách tạo ra một kẻ thấp hơn để dẫm lên. Đạp xuống một người, cả đám đông bỗng cao lên. Thế là đạo đức được sản xuất hàng loạt, rẻ tiền, tiện lợi, không cần tự tu sửa gì cả.Vì vậy, Làm đĩ không phải cuốn sách “kích dục”, mà là cuốn sách về sự giả hình. Về cái cách người ta nhân danh gia đình, nhân danh lễ giáo, nhân danh danh dự để điều khiển cơ thể và đời sống của người khác. Và về cái cách những khẩu hiệu “đứng đắn” thường chỉ là hàng rào để giữ trật tự giai cấp: ai được phép sa ngã mà vẫn được tha thứ, ai sa ngã là bị nghiền thành bột. Trong trật tự đó, điều người ta sợ không hẳn là tội lỗi. Người ta sợ tai tiếng, sợ bị nhìn thấy, sợ bị đặt tên. Một hành vi có thể giống nhau, nhưng kết cục khác nhau tùy vào túi tiền, họ hàng, và khả năng “đàm phán” với định kiến. Tức là, cùng một trò, nhưng không phải ai cũng trả cùng một giá. Và đó chính là nơi câu trích Animal Farm bỗng thành một chiếc khóa: “Tất cả đều bình đẳng, nhưng có vài kẻ bình đẳng hơn.”
Điểm đáng nói là cuốn sách già mà không cũ. Không phải vì bối cảnh xã hội không đổi nguyên xi, mà vì cái cấu trúc quyền lực mà nó phơi ra vẫn sống dai như nấm. Bạn có thể thay “khu phố” bằng “mạng xã hội”, thay “lễ giáo” bằng “chuẩn mực cộng đồng”, thay “tiếng đời” bằng “đám đông online”, và bạn sẽ thấy cơ chế trừng phạt vẫn thế: đầu tiên là tò mò, sau đó là tiêu thụ, rồi tới bêu rếu, cuối cùng là tự tôn đạo đức. Con người, khi đứng trong đám đông, rất hay biến thành quan tòa rẻ tiền. Và một khi đã có một nạn nhân đủ thuận tiện, đám đông sẽ coi việc ném đá là hành vi “đúng”. Không phải vì họ hiểu công lý. Vì họ cần cảm giác mình ở phe phải.
Vũ Trọng Phụng viết bằng một giọng vừa tỉnh táo vừa cay độc. Không cần gào lên, ông vẫn khiến người đọc thấy ngột ngạt, vì ông liên tục kéo câu chuyện khỏi phạm vi cá nhân và đặt nó vào dây chuyền sản xuất xã hội. Bạn đọc một đoạn tưởng là đang nhìn số phận một người đàn bà, hóa ra đang nhìn cả một hệ sinh thái gồm dục vọng, tiền, quyền, và lời phán xét. Ở đó, những người lên giọng đạo đức đôi khi chính là mắt xích vận hành hệ thống: họ tạo ra nỗi sợ để giữ người khác trong khuôn, họ tạo ra nhục để trói người khác vào im lặng, họ tạo ra một chuẩn “đúng” để ai lệch khỏi chuẩn ấy đều trở thành đối tượng hợp pháp cho bạo lực tinh thần. Một xã hội làm được điều đó thì không cần nhà tù cho tất cả. Nó chỉ cần một thứ còn hiệu quả hơn: ánh nhìn.
Nếu phải nói cuốn sách cho bạn gì, thì nó cho bạn một sự bực bội hữu ích. Bực bội vì bạn nhận ra đạo đức, nhiều khi, không phải thứ sinh ra để con người sống tốt hơn, mà để hệ thống vận hành trơn hơn. Bực bội vì bạn nhận ra cái “đĩ” bị kết án trong sách không phải một cá nhân đơn lẻ, mà là một vai diễn mà xã hội tự viết, tự phân, rồi bắt kẻ khác đóng. Bực bội vì bạn nhận ra “sa ngã” đôi khi không phải lựa chọn, mà là lối thoát cuối cùng còn lại sau khi mọi cánh cửa đều đóng. Và bực bội nhất là khi bạn nhận ra: đám đông không chỉ là người xem. Đám đông là đạo diễn.
Dĩ nhiên, Làm đĩ không phải cuốn dễ đọc nếu bạn quen kiểu văn học ru ngủ. Có đoạn nặng tính luận đề, có đoạn như đang cầm người đọc và bắt ngồi xuống để nghe một bản cáo trạng. Nhưng đó cũng là lý do cuốn sách này đáng: nó không chiều người đọc. Nó không xin phép ai. Nó không né cái xấu để giữ “thanh lịch”. Nó chấp nhận bẩn để nói điều thật. Và trong một nền văn hóa mà người ta quá hay chuộng sạch sẽ bề mặt, sự bẩn đó đôi khi là dấu hiệu của trung thực.
Đọc xong, bạn sẽ không chỉ nhớ một câu chuyện. Bạn sẽ nhớ một cảm giác: cảm giác bị bắt nhìn vào những thứ mình vẫn nhìn lướt qua. Cảm giác hiểu rằng, cái bi kịch không phải nằm ở việc một người bị gọi là “đĩ”, mà nằm ở việc một xã hội cần chữ “đĩ” như một cái thùng rác đạo đức để đổ mọi thứ không muốn nhận về mình. Và nếu hôm nay xã hội còn cần cái thùng rác ấy, thì ngày mai nó sẽ tiếp tục tìm người để nhét vào. Không phải vì nó ghét tội lỗi. Mà vì nó nghiện cảm giác mình “đứng đắn”.
Cr: penguin