TRÚNG SỐ ĐỘC ĐẮC Tác giả: Vũ Trọng Phụng Trúng Số Độc Đắc là một cuốn sách nhìn tưởng nhẹ, nhưng đọc kỹ thì…
Tác giả: Vũ Trọng Phụng
Trúng Số Độc Đắc là một cuốn sách nhìn tưởng nhẹ, nhưng đọc kỹ thì nó đen như bã cà phê. Vũ Trọng Phụng không kể “câu chuyện đổi đời” để truyền cảm hứng. Ổng kể để bóc một cái trò xã hội hay chơi: khi đời khổ quá, người ta bám vào một tấm vé số như bám vào tôn giáo, rồi tự thuyết phục mình rằng chỉ cần “một phát trúng” là mọi nhục nhã, mọi bất công, mọi bế tắc sẽ biến mất. Nhưng đời nào vận hành như quảng cáo. Và ngay cả khi “trúng”, cái thứ trúng đầu tiên không phải tiền, mà là tai họa của việc bị tiền làm lộ bản mặt con người.
Cái độc của cuốn này nằm ở chỗ: nó không chửi “người nghèo tham”. Nó chỉ ra một sự bi kịch: trong một xã hội mà đường đi bị chặn bởi đẳng cấp, quan hệ và miếng ăn, thì “may mắn” trở thành lối thoát duy nhất còn lại. Khi người ta không còn tin vào công bằng, họ sẽ tin vào trò đỏ đen. Vé số lúc đó không còn là trò chơi, nó là ảo giác được cứu rỗi. Nó cho người ta cảm giác có quyền mơ, dù chẳng có gì trong tay ngoài một mẩu giấy mỏng dính.
Nhưng Vũ Trọng Phụng không để bạn được mơ yên. Ổng kéo bạn đi thẳng vào cái phần nhục nhất của giấc mơ: xã hội xung quanh. Khi chưa trúng, bạn là thằng vô hình. Bạn nghèo thì bạn sai. Bạn nghèo thì lời bạn nhẹ như giấy. Bạn nghèo thì ai cũng có quyền dạy đời, sỉ nhục, hoặc “thương hại” theo kiểu ban ơn. Đến lúc trúng, tự nhiên bạn thành người. Đám trước đây coi thường bạn quay sang cười thân, gọi anh gọi chú, hỏi thăm sức khỏe, nhắc chuyện họ hàng, rủ hùn hạp, bày “cơ hội”. Và ngay khoảnh khắc đó, cuốn sách phơi ra một chân lý khó chịu: nhiều mối quan hệ không được xây bằng tình nghĩa, nó được xây bằng định giá.
“Trúng số” trong tay Vũ Trọng Phụng là cái đèn cực mạnh. Nó soi ra lòng tham của người xung quanh, soi ra sự bẩn của những lời chúc tụng, soi ra cái kiểu đạo đức rẻ tiền luôn sẵn sàng đổi màu theo số dư tài khoản. Tiền không tự làm người ta xấu đi. Tiền chỉ khiến cái xấu có lý do để bước ra khỏi bóng.Và rồi có một tầng sâu hơn, cay hơn: chính người trúng số cũng không chắc được “cứu”. Bởi vì nếu cả đời bị dạy rằng giá trị của ngươi nằm ở tiền, thì khi tiền đến, nó không giải phóng ngươi. Nó trói ngươi bằng một dạng áp lực khác: sợ mất, sợ bị lừa, sợ bị đào mỏ, sợ bị lợi dụng, sợ người ta chỉ thương cái ví chứ không thương cái người. Từ một đời thiếu thốn, ngươi nhảy sang một đời nghi kỵ. Và đó là cái bi kịch rất Vũ Trọng Phụng: đổi cảnh, nhưng không đổi được cái hệ thống đang hút máu, chỉ đổi cách nó hút thôi.
Cuốn này cũng rất đau ở chỗ nó đập vào cái ảo tưởng “tiền giải quyết được tất cả”. Tiền giải quyết được nhiều thứ thật: ăn, ở, chữa bệnh, danh dự xã hội. Nhưng nó không mua được một thứ: một đời sống có trật tự và ý nghĩa nếu ngươi chưa từng học cách sống mà không bị cái nghèo dồn vào chân tường. Khi ngươi đi lên bằng một cú nhảy may rủi, ngươi không có nền. Không có kỹ năng, không có hệ thống, không có mạng lưới lành mạnh. Chỉ có một đống người bu quanh và một đống quyết định sai sẵn sàng xảy ra. “Độc đắc” ở đây nghe như jackpot, nhưng đọc xong mới thấy nó độc theo đúng nghĩa: độc vì nó phơi bày cái phần thối của xã hội và cả phần yếu của con người.
Văn của Vũ Trọng Phụng vẫn vậy: cười mà cay, chọc mà trúng. Ổng không cần giảng đạo lý dài dòng. Ổng chỉ dựng tình huống và để người đọc tự thấy nhục thay cho những kẻ đổi giọng. Cái đáng sợ là nó không cũ. Bây giờ vẫn đầy người sống bằng vé số phiên bản mới: coin, kèo, lô đề, “kèo thơm”, “đổi đời trong 30 ngày”, “làm giàu không khó”. Bản chất giống nhau: khi đời sống bình thường không còn cửa, người ta chạy vào cửa may rủi. Và một xã hội mà số đông phải cầu may để sống thì đừng tự nhận mình khỏe mạnh.
Trúng số độc đắc không phải chuyện trúng tiền. Nó là chuyện trúng vào cái bản chất thật của con người và xã hội: yêu tiền, khinh nghèo, và sẵn sàng bán rẻ mọi thứ miễn là có lợi. Đọc xong bạn có thể cười, nhưng cái cười nó sẽ mắc ở cổ, vì bạn biết: thứ này không chỉ nằm trong sách.
Cr: penguin