Tinh thần Socrates ở thời đại của chúng ta Triết học hiện đại, như chúng ta biết ngày nay, có thể bắt nguồn…
Triết học hiện đại, như chúng ta biết ngày nay, có thể bắt nguồn từ bộ ba vinh quang của ba triết gia Hy Lạp cổ đại là Socrates, Plato và Aristotle, theo thứ tự kế thừa tương ứng của họ. Hầu hết triết học hiện đại đều có nguồn gốc từ nguồn tư tưởng được hình thành bởi cả ba. Bài viết này thử đề cập đến Socrates một cách chi tiết và những ấn tượng về di sản của ông trong thế giới ngày nay.
Socrates, triết gia đường phố của Athen, được biết là sinh năm 470 trước Công nguyên, mẹ của ông, Phaenarete, là một bà đỡ - nhờ bà mà Socrates đã khai sinh ra…sự thật. Như vẫn được thảo luận trong lớp triết hiện nay, hình dáng của Socrates khá kém hấp dẫn – lùn thâps, khá tròn, thậm chí không gần đến mức cơ bắp hay gân guốc như được miêu tả trong hầu hết các bức tượng bán thân ngày nay. Ông cũng tham gia chiến tranh, điều này có lẽ đã ảnh hưởng đến triết lý của ông và khiến ông đặt câu hỏi về cái giá phải trả của hạnh phúc. Cách duy nhất chúng ta có thể biết về ông là thông qua Plato, các tác phẩm cổ điển của đệ tử ông, và do đó Socrates sau đó sẽ có nghĩa là Socrates theo trường phái Platon. Ông cũng được phát hiện qua các bài viết của nhà sử học Xenophon, nơi mà ông được cho là đã tuyên bố rằng tất cả những gì ông biết là không biết gì cả. Phong cách triết học chính của Socrates, còn được gọi là Phương pháp Socrates hay Elenchus, là một phong cách giảng dạy bao gồm một loạt câu hỏi được đưa ra cho người học, đồng thời giải quyết chủ đề trước mắt. Socrates, ở trung tâm của nghệ thuật, văn hóa và đô thị hóa, bắt đầu khám phá những người dân Athen của mình thông qua phương pháp tham gia vào các cuộc thảo luận và đối thoại. Việc tiếp xúc ngay với sinh viên mang lại cảm giác trung thực và chân thực cũng như cảm giác trăn trở nội tâm. Người ta đã chỉ ra nhiều lần rằng trên thực tế, Socrates chưa bao giờ tin mình là một thầy dạy, mà chỉ đơn giản là một người tìm kiếm kiến thức qua thế giới bên ngoài. Thật khó để hoàn thành một bài viết về Socrates mà không đưa ra câu nói vang dội, nhấn mạnh nhất của ông để mọi bài giảng triết có thể thực sự được bắt đầu: "Cuộc sống không bị thử thách là cuộc sống không đáng sống."
Triết gia người Mỹ Martha Nussbaum lập luận rằng Plato, đệ tử của Socrates, trên thực tế là nhà nữ quyền đầu tiên, thông qua giáo sư Diotima xứ Mantinea của Socrates, một phụ nữ, người đóng vai trò then chốt trong Symposium của Plato, uy tín của một nhân vật nữ với tư cách là một giáo sư hay một nữ tiên tri đã được xác lập. Giới nghiên cứu tò mò về nhân vật Diotima - bà là một người có thật trong lịch sử hay chỉ là một nhân vật văn học được vẽ ra để phóng đại hiệu ứng thơ ca trong các tác phẩm của Plato và buộc mọi người phải nghĩ về tình yêu, hay “eros”? Sự tò mò khiến tôi nhận ra rằng cũng giống như Socrates hay Plato, Diotima cũng có một vai trò ẩn dụ trong triết học Hy Lạp, bà đại diện cho tình yêu và trí tuệ, đồng thời truyền cho Socrates những ấn tượng về tình yêu cũng như tình yêu tri thức. Vấn đề về việc nghiên cứu Socrates, đơn giản là việc người ta không bao giờ có thể biết sâu về Socrates bởi vì hầu hết tất cả những lời dạy của ông chỉ có thể được tìm thấy qua các nguồn thứ cấp vì ông chưa bao giờ tự mình viết ra bất cứ điều gì. Điều này có thể làm dấy lên nghi ngờ và mâu thuẫn trong các tác phẩm, khiến ông trở thành một nhân vật bí ẩn được nhiều người ca ngợi. Tin rằng chính nghịch lý này đã khiến người càng quan tâm hơn đến việc nghiên cứu sâu hơn về Socrates.
Rất nhiều triết gia hiện nay tin rằng phong cách giảng dạy Socrates nên được đưa trở lại thế giới hiện đại, nơi mà hầu hết các cơ sở giáo dục, đặc biệt là từ tiểu học đến trung học cơ sở, thường ngăn chặn các ý tưởng tư duy phản biện và đam mê quá đặt câu hỏi. Một Socrates thời hiện đại sẽ được thấy ngồi cùng các sinh viên trong căng tin và cùng họ đặt ra một loạt câu hỏi, chỉ vì mục đích đối thoại và diễn thuyết thông minh. Điều này có thể khiến hầu hết mọi người cảm thấy khó chịu, nhưng về cơ bản đây là cách tư duy phê phán duy nhất có thể được củng cố. Trong thời hiện đại, nơi nhắn tin đã trở thành phương thức giao tiếp chính, vẻ đẹp của đối thoại vẫn chưa được đánh giá cao. Nghiên cứu Socrates có thể thúc đẩy khái niệm ngôn ngữ và đối thoại nảy sinh từ hư không. Việc đặt những câu hỏi phù hợp và không biết câu trả lời là điều hoàn toàn có thể chấp nhận được trong cách giảng dạy của Socrates. Khái niệm về tình yêu vẫn còn mơ hồ cho đến khi chúng ta hỏi, “Tình yêu là gì?”; khái niệm về nỗi sợ hãi vẫn còn mơ hồ cho đến khi chúng ta hỏi, “Sợ hãi là gì?”.
Hơn nữa, Socrates đã đứng lên bảo vệ niềm tin của mình và sẵn sàng chết để bảo vệ chúng. Sau khi bị kết tội thiếu tôn kính và làm băng hoại đạo đức của giới trẻ Athens, ông bị xét xử và bị kết án tử hình. Đây cũng là thời điểm Athens đang sụp đổ sau khi ở trên đỉnh cao của chủ nghĩa cấp tiến và đang trong một cuộc chiến nội bộ với lý tưởng và quyền tự do ngôn luận. Toàn bộ sự trừu tượng của nền dân chủ đã được đưa ra xét xử. Cái chết của ông, như bức tranh nổi tiếng của Jacques-Louis David thể hiện lại, cho thấy Socrates đã được ban một cốc độc cần, Socrates đã sống một cuộc đời cống hiến cho triết học, và điều đó phản ánh qua khuôn mặt ông già khắc kỷ của ông trong bức tranh này. Người ta tin rằng thế hệ trẻ có thể được hưởng lợi rất nhiều bằng cách truyền cảm hứng từ sự chân thành vô bờ bến đến niềm đam mê thông thái trong việc liên tục đặt câu hỏi của ông. Những tiền đề của Socrates thường phản trực giác, nhưng lại mới mẻ và hấp dẫn đến mức đàn ông và phụ nữ, đặc biệt là giới trẻ, sẽ tụ tập quanh ông để nghe ông nói. Theo lời của Cicero, ông đã mang triết học từ trên trời xuống. Những câu hỏi mà ông đưa ra không phải tất cả đều ngớ ngẩn hay mang tính khái niệm; ông thậm chí còn hỏi những câu hỏi thực tế như “Điều gì khiến chúng ta hạnh phúc?”, “Chúng ta nên sống cuộc sống của mình tốt nhất như thế nào?” và như thế.Socrates đã chỉ ra sự cần thiết của tình yêu trong một thế giới tràn ngập chiến tranh và sự khao khát tiền bạc và sự củng cố. Điều này cho thấy triết lý của ông cũng thiên về các vấn đề của thế giới thực. Sự phản ánh này thậm chí còn có thể giúp rút ra bối cảnh lớn hơn trong thế giới hiện đại, nơi mọi người đều mải mê với ‘9 đến 5’ mỗi ngày, gần như robot và vô cảm với ý tưởng về hạnh phúc và những điều đáng lẽ phải có trong cuộc sống. Thông qua cuộc tìm kiếm kéo dài hai nghìn năm của Socrates về ý nghĩa cuộc sống, người ta có thể học được rất nhiều điều về cách sống với nó.
Cr: Petrus Ký