Thánh Phêrô không có ngân hàng

Trước khi được bầu làm giáo hoàng, đức Jorge Mario Bergoglio đã từng phẫn nộ và đau lòng, như phần đông các hồng y nước ngoài, trước những xì căng đan tài chánh liên tục xảy ra tại Vatican. Vatileaks đã đưa ra ánh sáng các vụ thụt két từng bị Vigàno, Tổng thư ký Phủ thống đốc tố giác, những vụ gian lận và những chứng từ giả mạo gây thiệt hại cho việc quản trị tại Tòa thánh. Tiếp theo là vụ sa thải ông Ettore Gotti Tedeschi, giám đốc Giáo vụ viện (IOR), theo một tuyên bố của hội đồng quản trị mà thế giới tài chánh coi là một tuyên bố hoàn toàn không bình thường, nhằm triệt hạ ông một cách chuyên nghiệp, bằng cách cáo buộc ông là “không có khả năng đảm nhận những công việc cơ bản” của chức vụ này.

Ettore Gotti là bạn thân và được đánh giá cao của Đức Bênêđictô XVI. Biết được thông tin sa thải trên qua kênh truyền hình, ngài rất bối rối. Theo một số nguồn tin, ngài đã bật khóc. Gotti nổi tiếng nhờ những cố gắng nhằm tăng cường tính minh bạch của ngân hàng Vatican (IOR), cũng như những xung khắc đối với tổng giám đốc Paolo Cipriani, người đã từ chối cung cấp cho ông những thông tin về sự bất thường của những tài khoản vãng lai. Những chỉ trích quanh việc giải nhiệm ông Gotti được coi như cao điểm của việc tuyên bố bất hợp pháp ngân hàng Vatican, một ngân hàng trong những năm 1990 vốn được dùng làm nơi chuyển tiền hối lộ cho các đảng phái chính trị nước Ý – chẳng hạn vụ xì căng đan Enimont - và, trong khoảng thời gian hàng chục năm, đã “có những vụ rửa tiền tầm mức lớn” của mafia, theo khẳng định của Tòa phúc thẩm Roma.

Trong những phiên họp hồng y trước mật nghị, các cuộc tranh luận về ngân hàng Vatican đã rất sôi nổi, đặc biệt trong phiên cuối vào ngày 11/03, theo sau bản tường trình ngắn do Quốc vụ khanh Bertone trình bày. Hồng y John Onaiyekan, người Nigeria, tóm kết ý kiến chung của nhiều vị hồng y như sau: “Ngân hàng Vatican không thiết yếu cho sứ vụ của giáo hoàng. [...] ngân hàng Vatican không có nền tảng, không có tính bí tích cũng không có tính giáo lý.” Một ý kiến rất gần với lập trường của hồng y Bergoglio. Các hồng y đều nhất tâm mong muốn làm sạch hoàn toàn ngân hàng này.

Việc bổ nhiệm Ernst von Freyberg làm giám đốc ngân hàng Vatican sau khi đức Bênêđictô XVI từ chức đã làm người ta ngạc nhiên. Ernst von Freyberg bắt đầu nhiệm vụ ngày 15/02/2013, điều này đặt vị giáo hoàng tương lai vào tình cảnh khó thay đổi ông. Một lần nữa, các chỉ trích lại đổ như mưa xuống hồng y Bertone. Tuy nhiên, việc tuyển chọn này là kết quả sau nhiều tháng tuyển lựa, do những “chuyên viên giới thiệu nhân sự” của hãng quốc tế Spencer Stuart. Freyberg được chọn trong số bốn mươi ứng viên, ông là luật sư doanh nghiệp người Đức, tổng giám đốc công ty tư vấn và đầu tư Daiwa Corporate Advisory de Francfort và là giám đốc công ty đóng tàu Bloh + Voss tại Hambourg.

Ngày báo tin việc bổ nhiệm ông, người ta khám phá ra rằng công ty của ông cũng đóng những chiến hạm cho quân đội Đức. Chi tiết đó không đẹp trên tấm danh thiếp cho một nhân viên làm việc cho Tòa Thánh, mặc dù Freyberg là thành viên của Hội Hiệp sỹ Malta và ông đã sáng lập một quỹ hoạt động trong lãnh vực giáo dục Công giáo. Freyberg làm việc cho ngân hàng Vatican bán thời gian, ông chỉ đến Roma ba ngày mỗi tuần.

Bergoglio khởi sự triều giáo hoàng trong bầu khí như thế. Ngài đứng trước một mạng nhện dầy đặc những âm mưu đan xen giữa chính trị, tài chánh và tôn giáo. Ít lâu trước đó, cuối tháng Hai 2013, cảnh sát tài chánh đã bắt giữ một chuyên viên tư vấn của ngân hàng Vatican tại sân bay Ciampino, đó là luật sư Michele Briamonte. Bước xuống từ một máy bay tư nhân cùng với cha Roberto Lucchini, một cộng sự viên thân cận của hồng y Bertone, luật sư Michele Briamonte không chịu cho khám xét hành lý, và còn xuất trình ra hộ chiếu Vatican. Chuyện này được giải quyết do sự can thiệp mạnh mẽ của Quốc vụ khanh, đề nghị chính phủ Ý đừng làm to chuyện.

Phát ngôn viên tòa thánh, linh mục Lombardi, nói rõ rằng hộ chiếu công tác mà Vatican cấp cho Briamonte chỉ có giá trị khi ông đi công tác ở nước ngoài cho Tòa thánh, và “không có giá trị trong nước Ý đối với một công dân nước Ý”. Nhưng chính quyền Ý thì chấp nhận. Britamonte muốn giảm nhẹ vụ việc và cho rằng cảnh sát dùng chó nghiệp vụ khám xét hành lý của ông ta và không phát hiện được gì.

Đối với giáo hoàng Phanxicô, thì sự việc đó bắt đầu một loạt tin xấu ào ào như tuyết lở. Một bản điều tra ngân hàng Vatican do công tố viên Roma thực hiện về việc rửa tiền cho thấy những giai đoạn đáng xấu hổ. UIF, một văn phòng của ngân hàng Ý có nhiệm vụ theo dõi những giao dịch chuyển tiền đáng ngờ, ghi nhận rằng một nữ tu dòng Phan Sinh đã từng đến ngân hàng Banca Prossima ở Roma để chuyển vào tài khoản nhà trường của Hội dòng số tiền 150.000 đô la cột thành từng xấp 100 tờ và có đóng dấu ngân hàng Vatican. UIF cho rằng số tiền này “không được xác minh” về số lượng cũng như về nguồn gốc.

Năm 2010, công tố viên Roma niêm phong 23 triệu euros thuộc tài khoản của ngân hàng Vatican tại hai ngân hàng Credito Artigiano và Banca del Fucino vì không tôn trọng luật chống rửa tiền. Bản điều tra của tòa án còn cho phép khám phá ra một hoạt động sôi nổi của ngân hàng Vatican tại chi nhánh Milan của ngân hàng JP Morgan de Francfort. Trước yêu cầu của UIF, JP Morgan chỉ nại tới các giải thích của ngân hàng Vatican, mà không đưa ra được câu trả lời thoả đáng. Đối với một bản điều tra liên hệ đến 11 trường hợp cụ thể, thì ngân hàng Vatican đưa ra những câu trả lời lảng tránh.

Bản điều tra còn tiết lộ những chuyện kinh khủng. Chỉ trong khoảng thời gian ba tuần lễ mà đức cha Francesco Marinelli, nguyên tổng giám mục Urbino, đã chuyển tiền sáu lần với số tiền tổng cộng là 1,1 triệu euros từ tài khoản của ngài tại ngân hàng Vatican sang ngân hàng JP Morgan. Người nhận tiền là bốn thành viên trong gia đình ngài. Ngân hàng Hoa Kỳ đã yêu cầu ngân hàng Vatican cung cấp những thông tin về “nguồn gốc số tiền đó […], sự nhất quán với đơn vị phát hành […], thông tin về những người thụ hưởng” và xin cung cấp thông tin lý do các lần chuyển tiền này. Ngân hàng Vatican không thèm trả lời. Thật khó tưởng tượng một giám mục với tiền lương hàng tháng tổng cộng khoảng từ 1.300 đến 1.800 euros, mà lại có số tiền hơn một triệu euros. Khi ký giả hỏi giám mục Marinelli về việc này, ngài trả lời: “tôi không biết gì cả.”

Những người trách nhiệm thực hiện bản điều tra trên, ông Nello Rossi phó công tố viên thành phố Roma, và các thẩm phán Stefano Fava và Stefano Pesci, tường trình rằng có một sự lẫn lộn hoàn toàn ngự trị trong hệ thống ngân hàng Vatican. “Các khoản tiền gởi vào một tài khoản tại ngân hàng Vatican có thể rút ra bởi một chi nhánh khác bằng tài khoản vãng lai do cùng một tổ chức làm chủ, với những cách thức điều hành hết sức chắp vá […]. Do đó không chỉ đưa đến tình trạng thiếu chính xác về nơi số tiền được chuyển đến – điều tự nó đã là một lý do khiến người ta lo lắng trong công cuộc chống rửa tiền -, nhưng nhất là còn có một guồng máy cản trở các cơ quan thẩm quyền kiểm soát những hoạt động trung gian.” Từ năm 2009 đến 2012, một tỉ ba trăm triệu euros đã được chuyển vào tài khoản tại ngân hàng Vatican từ JP Morgan. Tuy nhiên, để tránh việc cơ quan chức năng kiểm soát, tài khoản được trở về số không mỗi buổi chiều. JP Morgan quyết định cắt đứt liên lạc với ngân hàng Vatican và đóng tài khoản vào năm 2012.

Tất cả những chi tiết đó được tuồn ra như thác đổ trên các phương tiện truyền thông, cả khi đức Phanxicô đã bắt đầu làm giáo hoàng. Những thông tin đó làm nên một bức tranh đầy những nút thắt không trong sáng, một hình ảnh hết sức phản ngược với khuôn mặt của một “Giáo hội nghèo và cho người nghèo” như giáo hoàng mong muốn.

Trong một bản điều tra về công ty Finmeccanica của Ý, báo chí còn biết được rất nhiều thư điện tử của Gotti Tedeschi, từ đó nổi lên một tình hình còn đáng buồn hơn nữa đối với vị giáo hoàng Achentina. Những thư từ liên hệ đến âm mưu kinh tế chính trị rất xa vời so với sứ vụ của Giáo hội. Một điện thư của Gotti gởi cho ông Lon Lech Piechota, phụ tá của hồng y Bertone, can thiệp về việc tái bổ nhiệm người điều hành công ty Sogin, một công ty của tổ hợp Finmeccanica, chuyên hoạt động trong lãnh vực hạt nhân. Thay mặt cho một thành viên chính phủ, thời đó là của thủ tướng Berlusconi (có lẽ là bộ trưởng Giulio Tremonti), Gotti muốn bí mật biết một ứng viên nào đó có thực sự “đẹp mắt” quốc vụ khanh tòa thánh hay không và “có thân cận” với đức cha Crepaldi, giám mục Trieste hay không. Gotti chờ đợi một lời “gợi ý”.

Một tin nhắn khác, vẫn là gởi cho văn phòng quốc vụ khanh của Bertone, liên hệ đến ứng viên Lorenza Lei được đề nghị làm tổng giám đốc Đài phát thanh và truyền hình Ý (RAI). Có những trở ngại, Gotti viết, một phần do Lei thiếu cẩn thận, phần khác do việc đảng Lega Nord muốn nắm nhiều quyền hơn nữa trong đài phát thanh truyền hình Ý. “Dường như bà Lei đã nhiều lần “rỉ tai” rằng “hồng y Bertone đã nhận được bảo đảm từ phía Berlusconi về việc bà được bổ nhiệm” […], những tuyên bố đó đã làm dấy lên một sự chống đối trong nội bộ cũng như bên ngoài”. Lorenza Lei, cũng rất thân thiết với vị chủ tịch Hội đồng giám mục Ý Bagnasco, thực sự đã thành công khi trở thành tổng giám đốc đài truyền hình công cộng thời hạn một năm.

Qua những thư từ đó, người ta thấy rằng những vụ thụt két đã được giám mục Viganò tố cáo không phải là chuyện bịa đặt. Gotti Tedeschi đã thông báo cho hồng y Bertello, chủ tịch phủ thống đốc Vatican, những kết quả của một bản điều tra mật. Các bản kiểm tra thống kê đã “cho thấy rõ số tiền phủ thống đốc phải trả cao hơn giá thị trường từ 50 đến 150 phần trăm”. Cũng có những xung đột vì lợi ích. Người ta phanh phui ra những chi tiết mới liên hệ đến các can thiệp của Vatican và của thủ tướng Tremonti nhằm tránh bị truy thu thuế – từ năm 2005 – về các bất động sản của Giáo hội vốn được sử dụng làm cơ sở hoạt động kinh tế.

Nhìn vào nơi đâu giáo hoàng Phanxicô cũng thấy Vatican dính vào những hoạt động và những vụ đàm phán ít liên quan sứ vụ tôn giáo hay bác ái. Một Giáo hội mà quá tập trung và cơ cấu tổ chức theo nghĩa trần thế thì sẽ mất đi ý nghĩa của mình, ngài nói. “Đó là trường hợp của Viện giáo vụ, tôi xin lỗi […]. Mọi thứ đều cần thiết, các văn phòng là cần thiết, đồng ý. Nhưng nó chỉ cần thiết đến một mức độ nào đó thôi […]. Khi mà cơ cấu tổ chức nắm vị trí ưu tiên và khi Giáo hội tội nghiệp chỉ còn là một tổ chức Phi chính phủ… thì đó không phải là con đường đúng”, ngài đã than lên như vậy trong một thánh lễ buổi sáng với sự tham dự của nhân viên ngân hàng Vatican, vài tuần lễ sau khi làm giáo hoàng.

Trong hai tháng, giáo hoàng giữ thế phòng thủ và không chính thức tiếp ông Freyberg, giám đốc ngân hàng mặc dù ngài thường gặp mặt ông trong nhà khách thánh Matta nơi vị giám đốc người Đức này trú ngụ trong thời gian công tác ở Roma. Giáo hoàng chờ thời gian. Bốn tháng sau khi làm giáo hoàng, ngài lập lại: “thánh Phêrô ngày xưa không có tài khoản ngân hàng, và khi ngài cần phải nộp thuế, Đức Giêsu đã sai ông đi ra biển để bắt một con cá và ông tìm được đồng bạc trong con cá đó.” Hồng y Cipriani, tổng giám đốc Viện giáo vụ, tỏ ra lo lắng. Trong một cuộc phỏng vấn, hồng y trả lời rằng một tổ chức tài chánh riêng của tòa thánh là nhằm giúp cho tòa thánh bảo đảm được tính độc lập của mình. “Cần phải” có một phương tiện như ngân hàng Vatican.

Đức Phanxicô có chương trình của ngài. Hai mươi bốn tiếng đồng hồ sau bài trả lời phỏng vấn của hồng y Cipriani, - một sự trùng hợp – ngài bổ nhiệm người đứng đầu Viện giáo vụ. Đó là đức ông Battista Ricca, giám đốc nhà khách thánh Matta và các nhà khách khác của Giáo hội, trong đó có nhà khách quốc tế dành cho giáo sỹ tại đường Scrofa, nơi mà đức Bergoglio đã quen biết đức ông Battista Ricca. Giáo hoàng đã giải quyết vấn đề. Lúc này Viện giáo vụ vẫn tồn tại nhưng cần phải được cải tổ sâu xa, và phải được điều chỉnh hoàn toàn theo những tiêu chuẩn quốc tế về khía cạnh minh bạch.

Ricca sẽ là “tai mắt” cho giáo hoàng trong hội đồng quản trị của viện này.

Ít lâu sau, ngày 26 tháng Sáu, giáo hoàng Phanxicô thành lập uỷ ban điều tra Viện giáo vụ. Cuối cùng ngày 10 tháng Bảy, với các thành viên của uỷ ban này, ngài mới gặp giám đốc ngân hàng Vatican. Freyberg thở dài nhẹ nhõm. Giáo hoàng bắt đầu gởi cho ông những tài liệu có những chú thích của chính ngài. “Tôi hài lòng khi nhận được những nhận xét bằng văn bản do chính đức giáo hoàng viết1” ông giám đốc ngân hàng nói. Bộ máy cải tổ ngân hàng nhận được một lực đẩy có tính quyết định. Trong thời gian thắt lưng buộc bụng, năm vị hồng y thành viên uỷ ban canh chừng Viện giáo vụ, bị giảm bớt 25.000 euros là số tiền trợ cấp đặc biệt hằng năm.

Thực sự thì đức Phanxicô chỉ muốn nhúng tay vào những chuyện tài chánh của Vatican vào năm thứ hai triều giáo hoàng, nhưng vì có những thông tin xấu liên tục nổ ra, nên ngài buộc phải tiến hành sớm hơn dự định. “Lịch làm việc đã thay đổi […], ngài thú nhận như thế với các ký giả trong chuyến bay từ Braxin về Roma, và ngài dùng hình ảnh trong môn bóng đá. […] Những chuyện đó xảy ra khi mà ở văn phòng điều hành, một người chạy hướng này còn những người khác lại phóng theo hướng khác, đúng như vậy. […] tôi không thể nói trước chuyện này sẽ kết thúc thế nào […]. Nhưng những tính cách của Viện giáo vụ, - cho dù đó là một ngân hàng hay một quỹ trợ giúp, cho dù thế nào đi nữa – thì cũng phải minh bạch và lương thiện1.”

Năm mươi lăm tuổi, kín đáo, suy nghĩ của một nhà “doanh nghiệp bậc trung”, Ernst von Freyberg nhớ lại giây phút được hồng y Bertone điện thoại thông báo việc bổ nhiệm ông: “Tôi hít một hơi thật sâu và tự nói: Lạy Chúa, xin giúp con!” Là người kinh doanh, ông không tin vào các dự án về một ngân hàng đạo đức, mà chỉ nhắm vào một mục đích rõ ràng: “Tôi muốn thay đổi tiếng xấu về Viện giáo vụ và biến cơ quan này thành một cơ quan tài chánh hiện đại, hiệu quả và cẩn mật, trong sáng và hoàn toàn phù hợp với các nguyên tắc quốc tế.” Nghĩa là tuân thủ chặt chẽ những điều khoản về chống rửa tiền.

Cuối triều giáo hoàng của đức Ratzinger, Viện giáo vụ có 5.200 khách hàng là các tổ chức (dòng tu, các ngân quĩ, …) và 13.700 khách hàng cá nhân2. Số khách hàng cá nhân này gồm 5.000 nhân viên của Vatican, khoảng 8.000 linh mục, tu sĩ nam nữ, 700 nhân viên ngoại giao đoàn và “các thành phần khác”. Số tiền của các tài khoản cá nhân lên đến 1,1 tỉ euros.

Giữa tháng Năm 2013, ông Freyberg mời một nhóm chuyên viên thuộc công ty quốc tế Promontory, gồm 20 hoặc 25 người mà ông dành cho họ phòng khách sang trọng của tòa nhà Nicolas V tại Vatican. Công việc của nhóm này là sàng lọc hồ sơ các khách hàng và các tài khoản vãng lai. Mười ba tháng sau, tất cả 18.900 tài khoản đã được phân tích và Freyberg đã đóng 396 tài khoản của những người không được phép sử dụng ngân hàng Vatican. 2.600 “tài khoản không hoạt động”, những tải khoản không có tiền cũng bị đóng. Từ nay trở đi, việc mở tài khoản tại đây sẽ dành cho “những tổ chức công giáo, các giáo sỹ, những người lãnh lương hay trước đây có lãnh lương của Vatican là chủ tài khoản để chuyển tiền lương của họ hay tiền hưu của họ, cũng như các nhà ngoại giao được công nhận tại Tòa thánh”.

Việc đóng các tài khoản vãng lai còn kèm theo những kiểm tra chặt chẽ. Các chủ tài khoản, Freyberg quả quyết, “không thể nào biến mất một cách đơn giản với số tiền của họ và đưa tiền đến vùng đảo Caiman. Không thể rút tiền mặt. Họ chỉ có thể thực hiện việc chuyển tiền đến các quốc gia tôn trọng những tiêu chuẩn quốc tế. Khi cần, chúng tôi sẽ thông báo đến cơ quan thẩm quyền thông tin tài chánh về những hoạt động chuyển tiền đáng nghi ngờ1.” Khi nhận nhiệm vụ, ông Freyberg đã yêu cầu cung cấp danh sách những “tài khoản bên ngoài” mà trong quá khứ đã được mở cho những người không đáp ứng những điều kiện theo qui định, ông đề nghị xoá bỏ hoàn toàn các tài khoản này. Trong số những nhà chính trị của Ý, nguyên thủ tướng Giulio Andreotti cũng có một tài khoản như thế, và cả Angelo Balducci, người bị kết án tham nhũng nhưng thời đó cũng đã được phong tước “hiệp sỹ bảo vệ đức thánh cha”. Qua những cuộc kiểm soát do nhóm Promontory thực hiện, có những hồ sơ “của các khách hàng làm chúng tôi không vui”, vị chủ tịch Viện giáo vụ nhìn nhận. “Chúng tôi cắt đứt những mối liên lạc” với những người không ai ưa này, vì họ không tuân thủ việc thực hiện các hồ sơ thích hợp, ông nói. Hình như không tới một trăm trường hợp như vậy, Freyberg nhớ lại, mà không nói rõ đó là những ai. Cho dù thế nào đi nữa, một năm sau đó, vẫn còn 359 tài khoản phải đóng, đó là những trường hợp cần phải điều tra thêm.

Dần dần, những thủ tục mới được thực hiện để cảnh báo những hoạt động đáng ngờ, những hoạt động này phải được tự động chuyển đến ông Rolando Marranci, tổng giám đốc ngân hàng, cũng như người chịu trách nhiệm quản lý về các rủi ro, ông Antonio Montaresi. Cơ quan kiểm tra của Vatican, tức là Ban thông tin tài chánh, mỗi ngày đều nhận được bảng báo cáo các khoản tiền gởi bằng tiền mặt trên 10.000 euros và danh sách những giao dịch được thực hiện tại ngân hàng Vatican.

Điểm yếu trong hệ thống ngân hàng Vatican vẫn là những tài khoản bên ngoài và những tài khoản cá nhân của các giáo sỹ. Đối với những tài khoản này, nguồn tin nội bộ nhìn nhận có lãi xuất cao bất thường, ngay cả đôi khi là những khoản tiền gởi không đáng kể. Vấn đề là quản lý. Khả năng các linh mục mượn danh nghĩa linh mục để thực hiện những giao dịch mờ ám là một trong những lý do khiến ngân hàng Vatican trở thành một kênh rửa tiền được đặc quyền.

Freyberg đã cho soạn lại một bản cẩm nang chi tiết về các thủ tục phải theo trong việc quản lý khách hàng, những người đại diện, số tiền gởi, số tiền tài trợ, và những hoạt động khác.

Ngày 28/06/2013, một viên chức cao cấp tại Vatican bị bắt: trưởng phòng kế toán Ban quản trị tài sản của tòa thánh. Đó là đức ông Nunzio Scarano, gốc Salerne, nhưng trong thành phố người ta gọi ông là “ngài 500”, do đức ông có thói quen đổi tiền cho các doanh nhân bạn bè của ông. Ông đổi một bó những tờ 500 euros lấy tấm ngân phiếu 5.000 hay 10.000 euros. Tòa án Salerne truy nã ông vì tội rửa tiền. Người ta tiến hành bắt giữ ông sau một dự định kinh khủng, ông muốn chuyển trái phép 20 triệu euros tiền mặt từ Thuỵ Sỹ về Ý. Các nhân viên điều tra xác định rằng, với sự trợ giúp của nhân viên tài chánh Giovanni Carenzio, nên đức ông Scarano đã đồng ý với một cựu thành viên mật vụ Ý, ông Giovanni Maria Zito, người có vai trò đáp máy bay tư nhân đến thành phố Lugano, để lấy tiền và mang về Ý. Việc chuyển tiền này không thành công, mặc dù Zito đã đến Thuỵ Sỹ. Là một cựu gián điệp, ông tuyên bố rằng mình đã nhận từ Scarano, lần đầu là tấm ngân phiếu 400.000 euros, rồi lần thứ hai một ngân phiếu 200.000 euros, nhưng sau đó đức ông tại báo với ngân hàng là tấm ngân phiếu đó bị mất. Do đó ông kiện Scarano, vụ việc nổ ra công khai. Đức ông có tài khoản tại ngân hàng Vatican, từ tài khoản đó năm 2009 ông đã rút số tiền 560.000 euros bằng tiền mặt1.

Một số chi tiết trong cuộc đời của ông khiến Vatican phải lưu ý đến những hoạt động chằng chịt dưới chiếc áo chùng thâm của một đức ông. Đi tu muộn (trước đó ngài đã từng làm việc trong một ngân hàng), ông được tòa xét lại và coi như một “tên tội phạm khét tiếng”. 61 tuổi, Scarano nhận mỗi tháng một khoản tiền khoảng 20.000 euros dưới danh nghĩa “từ thiện” do một chủ tàu tên là Cesare d’Amico. Nghe được trong một cuộc điện thoại cho biết đức ông khoe rằng mình đã nhận khoản tiền cò 2,5 triệu euros vì đã đưa được số tiền vốn đầu tư của gia đình d’Amico về Ý.

Năm 1999, đức ông đã mua tặng hội dòng Tiểu muội Tông đồ Thánh Tâm một ngôi nhà hai tầng ngay trung tâm thành phố Salerne với số tiền gần 300 triệu lia. Sau đó ông đã mua một chỗ đậu xe, một căn hộ sáu phòng, và theo báo cáo của tờ Il Mattino, ông trở thành cổ đông của ba công ty địa ốc. Có lần ông báo cảnh sát là ông bị cướp, cảnh sát phát hiện trong nhà của ông một sưu tập các tác phẩm nghệ thuật, trong đó có những bức tranh của Chirico và Guttuso, và một thánh giá tại bàn thờ thánh Phêrô của tác giả Bernin.

Những gì nghe được qua các cuộc điện thoại của ông cho phép xác nhận Scarano rất thân thiết với giám đốc Viện giáo vụ. “Tôi muốn nói với anh rằng tôi có phép của giám đốc [viện giáo vụ], vì thế khi anh muốn, tôi sẽ cho anh biết để… giải quyết việc này” ông đã từng tuyên bố như thế với phía bên kia đầu dây. Trả lời cho câu hỏi về những thông tin liên hệ đến các giao dịch từ các ngân hàng khác, Scarano giải thích, vẫn trên điện thoại: “Tôi đã hỏi giám đốc [Viện giáo vụ, là Paolo Cipriani], và ngài đã nói: ‘không, này Nunzio […], về những lá thư này, chúng tôi đã nhận hàng trăm cái, và chúng tôi đã trả lời tất cả các thư đó, đối với lá thư của đức ông, câu trả lời cũng hơn kém như thế, bình thường chúng tôi không phổ biến thông tin số tiền của các tài khoản vãng lai.’” Tại Viện giáo vụ, Scarano là một khách hàng VIP.

Tại ngân hàng Vatican, vụ việc này rất gây sốc. “Chúng tôi đã từng ở trong vũng lầy, nhưng chúng tôi cũng đã từng có một đội ngũ nhân viên để đối diện với các câu hỏi, Freyberg nhìn nhận. Trong một cuộc họp kéo dài sáu tiếng đồng hồ, chúng tôi đã bổ nhiệm sáu nhân viên có nhiệm vụ sàng lọc các hoạt động của Scarano trong mười năm qua. Kết quả là một hồ sơ dầy 89 trang đã được chuyển đến Ban thông tin tài chánh.”

Giáo hoàng cũng giúp làm sạch ngân hàng. Phát ngôn viên của ngài, cha Lombardi, tuyên bố rằng Scarano đã bị Ban quản trị tài sản Tòa thánh đình chỉ công tác từ một tháng trước, ngay khi bản điều tra về rửa tiền liên hệ đến ông bị công bố. Tòa thánh “khẳng định mình hoàn toàn sẵn sàng cộng tác” với các cơ quan tư pháp của Ý. Việc thay đổi hoàn toàn cách nhìn so với sự thinh lặng trước đây là do chính cá nhân giáo hoàng. Trước câu hỏi của các kỷ giả, giáo hoàng trả lời: “Đức ông đó đã bị bỏ tù […]; ông ấy không đi đến nhà tù vì giống chân phước Imelda đâu!” kiểu nói Achentina như thế có ý nói rằng Scarano không phải là một thiên thần… giáo hoàng Phanxicô không dùng những kiểu nói màu mè để làm nhẹ vấn đề, nhưng ngài tuyên bố bằng một thứ ngôn ngữ hình ảnh rằng đức ông Scarano vào tù vì ông đáng như vậy.

Giáo hoàng Phanxicô nói như thế vì ngài đã ngay lập tức nhận được báo cáo chi tiết từ Viện giáo vụ và Ban thông tin tài chánh về các thương vụ của Scarano. Trong thập niên vừa qua, Scarano đã đứng tên mười tài khoản vãng lai, năm trong số các tài khoản đó không còn đồng nào khi Scarano bị bắt, hai tài khoản đang hoạt động và ba tài khoản tiền gởi. Scarano đã giao dịch bằng nhiều ngoại tệ khác nhau. Trong mười năm ông đã chuyển bảy triệu euros: 4,7 triệu tiền chuyển vào và 2,3 triệu tiền chuyển đi. Viện giáo vụ chưa bao giờ thực hiện các cuộc kiểm soát gống như những gì được thực hiện sau vụ bê bối của Scarano. Các tài khoản của ông bị phong toả. Tòa tư pháp Vatican cũng mở án điều tra chính thức về trường hợp Scarano.

Ngày 01/07, tổng giám đốc Viện giáo vụ ông Paolo Cipriani, và phụ tá là ông Massimo Tulli, buộc phải từ chức, chính hai ông này cũng bị công tố viên Vatican điều tra.Vụ Scarano là một cơ may để cải tổ như giáo hoàng Phanxicô mong muốn: việc thay đổi ban điều hành thoả hiệp đã giúp đẩy nhanh công việc của ngài để cải tổ ngân hàng Vatican.

Ngày 01/10/2013, Freyberg phổ biến trực tuyến bảng cân đối của Viện giáo vụ. Ngày 31/12/2013, thu nhập ròng lên đến 86,6 triệu euros, gấp bốn lần so với năm trước đó. Tài sản ký gởi ở ngân hàng này cũng lên đến 6,3 tỉ euros. Tiếp theo, Freyberg tập trung vào việc soạn một hệ thống máy tính để giúp các nhân viên xác định được những nguy cơ và những lạm dụng. Thiết lập hồ sơ đặc biệt của các khách hàng có nguy cơ, tuỳ theo đó là lính Thuỵ Sỹ, nhân viên Vatican, linh mục, giám mục, hay hồng

y. Đối với mỗi loại, người ta ước tính khối lượng giao dịch bình thường của họ, lưu ý thời hạn liên lạc với ngân hàng, lý lịch của chủ sỡ hữu tài khoản, chất lượng và tần xuất các giao dịch, số tiền và vùng địa lý liên hệ. Trong ngân hàng Vatican đã được làm trong sạch, Freyberg khẳng định, “số tiền gởi chỉ được dùng để phục vụ cho các công trình tôn giáo nhằm phục vụ Giáo hội”.

Đó là kết quả cụ thể đầu tiên của triều đại giáo hoàng Phanxicô. Việc làm sạch ngân hàng là có thực, cho dù chưa kết thúc. Ban thông tin tài chánh – cơ quan chịu trách nhiệm kiểm tra việc lưu chuyển tiền bạc của tất cả các cơ quan điều hành tại Vatican, do giáo hoàng Bênêđictô XVI thành lập năm 2010, nhưng năm sau đó đã bị Bertone giảm quyền, đến thời đức Phanxicô ban này lấy lại được tất cả thẩm quyền canh chừng và đề phòng của mình. Về vấn đề này, giáo hoàng đã có ba văn bản liên hệ: quyết định ngày 08/08/2013, luật XVIII ngày 08/10 tiếp theo đó, và việc cải tổ quy chế của Ban thông tin tài chánh, ngày 15/11.

Ban thông tin tài chánh gia nhập nhóm Egmont, một tổ chức quốc tế điều phối các cơ quan nhà nước về thông tin tài chánh, và ký hiệp ước hợp tác với nhiều quốc gia trong đó có Hoa Kỳ, Ý và Đức. Lần đầu tiên, Vatican trả lời một cách nghiêm túc các câu hỏi của cơ quan tư pháp Ý. Việc thực hiện các biện pháp kiểm soát thực sự đã đem lại kết quả là gia tăng những lưu ý về các giao dịch đáng ngờ, từ sáu vụ năm 2012 lên đến năm trăm trong vòng mười tháng đầu của năm 2013.

Giáo hoàng cũng mở ra một mặt trận khác: ngài cho phép công ty quốc tế Ernst & Young thực hiện việc kiểm toán về hoạt động kinh tế và việc quản trị điều hành của Vatican1. Mục đích là nhằm đạt hiệu quả tốt hơn, do đó tiết kiệm tiền bạc nhiều hơn. Lần đầu tiên, các cung thánh kinh tế của phủ giáo hoàng được một công ty bên ngoài kiểm tra. Công việc này đã gây nên một sự bất bình lớn lao trong guồng máy Vatican. Người ta sợ rằng những cặp mắt tò mò từ thế giới bên ngoài có thể rình trộm những bí mật của quyền lực quản trị trung ương Giáo hội Công giáo. “Phải cẩn thận bảo quản tính tối cao của Tòa thánh, một vị hồng y thân cận với các hồ sơ lưu ý, vì vấn đề tài chánh là thuộc về tính tối thượng của một quốc gia, vốn là nền tảng cho sứ vụ truyền giáo của Giáo hội.”

Kinh nghiệm khi ở Achentina đã giúp cho giáo hoàng Phanxicô. Vừa được bổ nhiệm làm tổng giám mục Buenos Aires, ngài đã phải đối diện với một xì căng đan tài chánh liên hệ tới ngân hàng Crédito Provincial, một ngân hàng bên bờ vực phá sản. Một chức sắc Công giáo, vốn là cộng tác viên thân cận của vị tiền nhiệm của ngài, hồng y Quarracino, đã đưa giáo phận liên luỵ đến một hoạt động tài chánh ghê sợ tới mười triệu đô la. Lúc đó Bergoglio đã mời công ty tư vấn quốc tế Arthur Andersen, thanh tra những tài khoản của tòa tổng giám mục, chứng minh rằng không một đô la nào liên hệ đến vụ việc này đã được chuyển vào két bạc của giáo phận và hơn nữa, có một chữ ký của hồng y Quarracino là giả mạo.

Tại Vatican, người ta nhận định rằng phải kiểm soát hơn nữa vấn đề tài chánh. Ngày 09/12/2013, uỷ ban châu Âu chống rửa tiền Moneyval phê chuẩn một bản tường trình xác nhận Tòa thánh đã chấp nhận “một loạt rất nhiều biện pháp trong một thời gian ngắn”, đặc biệt là kích hoạt và hoàn thiện bộ khung pháp luật nhằm hình sự hóa tội rửa tiền […] cũng như tịch thu các lợi nhuận từ đó1. Tuy nhiên, Moneyval yêu cầu phải tiến hành những cuộc kiểm tra ngẫu nhiên tại ngân hàng Vatican và Ban quản trị tài sản Tòa thánh, nhất là phải bảo đảm rằng tội tham ô phải bị Tòa thánh Vatican trừng phạt, số tiền bất hợp pháp phải bị tịch thu. Bản tường trình châu Âu đã công nhận chính sách rõ ràng của tân giáo hoàng. Năm 2012, các hoạt động của Tòa thánh đã được tổ chức Moneyval chấm là vừa đủ điểm đạt yêu cầu, tổ chức này nhận định rằng những hoạt động đó mới chỉ phù hợp với 9/16 điểm căn bản của các qui định.

Giáo hoàng Phanxicô nhận thấy việc tẩy rửa chuồng trại là một công việc hết sức khó khăn, dường như không bao giờ cùng. Tháng Giêng 2014, ngài tái bổ nhiệm toàn bộ các hồng y trong uỷ ban canh chừng Viện giáo vụ và đặc biệt mời thêm Quốc vụ khanh Tòa thánh, hồng y Perolin, cũng như hồng y Schönborn, giám mục Vienna, một trong những nhân vật chính theo hướng cải tổ thuộc vùng nói tiếng Đức, tham gia uỷ ban này.

Song song, giáo hoàng bổ nhiệm một hồng y của giáo triều là Giorgio Corbellini, làm chủ tịch tạm thời Ban thông tin tài chánh. Đức hồng y Attilio Nicora nghỉ hưu, ngài là một trong những lãnh tụ chính của việc làm minh bạch trong những năm cải tổ khó khăn thời đức Bênêđictô XVI.

Công việc lành mạnh hóa lãnh vực kinh tế không ngưng nghỉ. Cuối năm thứ nhất triều giáo hoàng, đức Phanxicô đã thành lập uỷ ban Kinh tế gồm tám giám mục và bảy giáo dân chuyên nghiệp để thường xuyên kiểm soát việc quản lý kinh tế cũng như công tác quản trị và tài chánh của tất cả các cơ quan tại Tòa thánh. Ngài cũng đặt hồng y Reinhard Marx, một thành viên của ban hồng y tư vấn, đứng đầu uỷ ban này. Cũng trong thời gian đó, thêm một tổ chức được thiết lập tại Vatican, kiểu như bộ Kho bạc, Ngân khố và Tài chánh, được gọi là văn phòng Kinh tế, đứng đầu là hồng y George Pell, người Úc, chính vị này cũng là thành viên ban hồng y tư vấn. Tổng thư ký của tổ chức mới này là thư ký riêng của giáo hoàng, đức ông Xuereb. Cơ quan này chịu trách nhiệm trực tiếp với giáo hoàng và kiểm soát việc quản lý tại các cơ quan tòa thánh, nhất là trong lãnh vực mua sắm, nhằm cắt ngay lập tức các thương vụ liên hệ đến việc đấu thầu và cung cấp vật tư vốn gây tai tiếng cho Tòa thánh. Một tổ chức tổng kiểm tra có nhiệm vụ kiểm soát các hoạt động kế toán trong từng cơ quan, và hằng năm phổ biến một bản tổng kết chi tiết cho tòa thánh và do thành phố Vatican, như Tự sắc Fidelis dispensator prudens đã thông báo. Đây là lần đầu tiên, ban Quản trị tài sản Tòa thánh được chính thức coi như “ngân hàng trung ương” của Vatican, trong khi giáo hoàng còn nghĩ tới một cải tổ quyết liệt hơn mà Viện giáo vụ phải chấp nhận. Dù sao, ý định của giáo hoàng Phanxicô là tài sản của Giáo hội không phải chỉ đáp ứng các đòi hỏi của việc loan báo Tin Mừng nhưng còn nhằm đáp ứng các yêu cầu khác nữa.

Tháng Bảy 2014, Freyberg trở về nhiệm sở ở Đức và vai trò đứng đầu Viện giáo vụ được giao cho một chuyên viên tài chánh người Pháp, ông Jean Baptiste de Franssu, 51 tuổi, nguyên giám đốc điều hành Ivesco Europe và giám đốc Efama, hiệp hội quản lý quỹ đầu tư châu Âu. Lần đầu tiên, một phụ nữ, bà Mary Ann Glendon, người Mỹ, là thành viên hội đồng quản trị Viện giáo vụ.

Sau giai đoạn thứ nhất cải tổ Viện giáo vụ nhằm rửa sạch tổ chức này, Franssu tiếp giai đoạn thứ hai, mang tính kỹ thuật hơn. Viện giáo vụ càng ngày càng bớt là một ngân hàng và có khuynh hướng trở thành một viện chuyên tư vấn tài chánh và các dịch vụ thanh toán cho các dòng tu, các giáo phận và giáo sỹ (kể cả các giáo dân là nhân viên tòa thánh Vatican). Vị tân giám đốc cũng công bố mục đích của mình là thành lập một cơ quan “Quản lý Tài sản Vatican” ở đó tập trung việc quản lý tài sản của Viện giáo vụ.

Franssu phải đối diện với sự sụp đổ bất ngờ tình trạng kinh tế của Viện giáo vụ. Báo cáo 2013 cho thấy lợi nhuận ròng là 2,9 triệu euros, so với 86,6 triệu năm 2012. Lý do là ngoài việc đóng các tài khoản vãng lai, việc làm trong sáng của Freyberg dĩ nhiên cũng đã cho thấy những đầu tư xấu của các vị tiền nhiệm. Tuy vậy bản báo cáo 2013 cũng đã bảo đảm số tiền 54 triệu euros sẵn sàng để giáo hoàng chi vào các công việc bác ái.

Thực sự thì trong vòng một năm, quyền lực của người Ý đã giảm sút trong các trung tâm tài chánh của Vatican. Một người Pháp (Franssu) điều hành Viện giáo vụ, một người Tây Ban Nha (Abril y Castelló) trưởng uỷ ban hồng y cảnh giác về Viện giáo vụ, một người Mỹ (Wells) chủ tịch ban chống rửa tiền, một người Đức (Marx), chủ tịch hội đồng kinh tế, một người Úc (Pell) chủ tịch bộ tài chánh mới được thành lập và một người Thuỵ Sĩ (Bruelhart) giám đốc Ban thông tin tài chánh. Chưa bao giờ các phòng ban bí mật của Vatican lại mở cửa đón tiếp các cơ quan ngoại quốc như thế: Promontory, Ernst & Young, KPMG, Mc Kinsey (nhằm hợp lý hóa các cơ cấu thông tin và truyền thông của Vatican).

Vẫn còn nhiều việc phải làm. Ban Quản trị tài sản tòa thánh cũng cần duyệt xét lại một cách nghiêm túc. Trong cuộc thẩm vấn của các công tố viên Roma, đức ông Scarano cho biết có những tài khoản đã được mã hóa tại Ban quản trị tài sản tòa thánh, những tài khoản đó do “giáo dân bên ngoài” đứng tên. Một lãnh vực khác phải được khai phá là việc quản lý các tài sản của Bộ Truyền bá Đức tin, nơi xảy ra nhiều xì căng đan liên tục trong những năm gần đây.

Được giáo hoàng Phanxicô khích lệ, hồng y João Braz de Aviz người Braxin, bộ trưởng thánh bộ Tu sĩ, đã ban hành những hướng dẫn nhằm khuyến khích các dòng tu phải có tính minh bạch hơn nữa trong vấn đề tài chánh, phải có bản tường trình, quản trị hành chánh một cách chặt chẽ, và phải chống lãng phí trong việc quản trị tài sản cũng như những công tác từ thiện.

Có một hệ thống lợi ích ngầm, nhóm này nhìn xem một cách nghi ngờ và khó chịu công việc cải tổ của giáo hoàng người Achentina. Một trong những bóng tối trong mối tương quan giữa Tòa thánh và nước Ý là việc Ban thông tin tài chánh Vatican nắm giữ danh tánh của những người đi qua biên giới giữa hai quốc gia với những khoản tiền lớn bằng tiền mặt nhưng lại từ chối trình báo cho cơ quan thẩm quyền Ý. Năm 2012, người ta ghi nhận có 598 tờ khai nhập cảnh vào Vatican với những khoản có giá trị lớn và 1.792 tờ khai từ Vatican sang nước Ý. Cũng trong thời gian đó, Hải quan Roma 1 đã nhận 13 tờ khai vào Vatican và 4 tờ khai xuất. Khoảng cách này khiến người ta nghi ngờ có rất nhiều hoạt động trốn thuế. Cả đến hôm nay, những thông tin ít ỏi do Viện giáo vụ cung cấp khiến hệ thống kiểm tra những vụ quyên góp bị rơi vào bế tắc, những quyên góp có thể là kênh nguy hiểm nhất cho tiền bẩn. Tháng Giêng 2014, đức ông Scarano lại một lần nữa bị bắt do vụ cáo buộc về tội rửa tiền qua những cuộc lạc quyên giả với trị giá 6 triệu euros. Khoảng năm chục người có liên hệ trong vụ này, trong số đó có một công chứng viên.

Giáo hoàng Phanxicô ghê tởm những con tim hư hỏng. “Tất cả chúng ta đều là tội nhân, nhưng không phải tất cả đều là những người hư hỏng”, ngài phát biểu trong một cuộc họp các bề trên dòng tu. “Có thể đón nhận các tội nhân nhưng không được đón nhận những người hư hỏng”, giáo hoàng nói, những người hư hỏng phải bị loại ra khỏi chủng viện và các dòng tu. Công việc của Giáo hội phải được điều hành bằng một trái tim khó nghèo, nếu không, linh mục sẽ bị tiêu tàn do lợi ích của các công ty.

Những lời đó dường như chỉ là tiếng vang trong sa mạc. “Đối với tôi, thánh Phanxicô là […] một người nghèo”, vị giáo hoàng Achentina kể lại ngay khi vừa được bầu làm giáo hoàng. Một lối sống thanh đạm phù hợp với những ai làm việc phục vụ Giáo hội, ngài lặp lại. Bởi vì một “Giáo hội giàu có” sẽ trở nên thiếu sức sống. Đó là trận chiến phức tạp nhất của giáo hoàng Phanxicô, cuộc chiến mà ngài là người cô đơn nhất. Nhìn chung quanh, ngài chỉ gặp một sức trì trệ cũng mạnh mẽ như sự lịch thiệp.”

Vào thời chiến tranh, phải quan tâm giúp đỡ những người bị thương, giáo hoàng huấn dụ như thế trong một cuộc tiếp kiến tổ chức Caritas Quốc tế: “Chúng ta phải đi tới việc bán các nhà thờ để kiếm cơm bánh cho những người nghèo nhất.” Hồng y Bagnasco, chủ tịch Hội đồng giám mục Ý, bình luận: “Đó là một lời nói đùa, một lời khiêu khích rất kêu”. Nhưng kết thúc câu chuyện. “Ai sẽ mua nhà thờ đây? Mua để làm gì? Bagnasco đặt câu hỏi. Ở ngoài nước Ý, có những nhà thờ bỏ hoang, nhưng tôi không biết liệu có doanh nhân nào coi việc mua nhà thờ là một thương vụ tốt hay không.”

Tại trung tâm Astalli, một tổ chức của dòng Tên nhằm giúp đỡ những người nhập cư, giáo hoàng Phanxicô lại tuyên bố: “Những tu viện hết người đi tu thì không thể phục vụ Giáo hội bằng cách biến thành những khách sạn để kiếm tiền.” Lời kêu gọi của ngài thật rõ ràng: “Còn các tu viện phải đóng cửa thì sao? Những tu viện đó phải phục vụ cho thân thể Đức Kitô, mà những người tị nạn chính là thân thể Đức Kitô1.” Roma đầy những tu viện và trụ sở tổng quyền biến thành khách sạn, đôi khi bị bán do dân buôn qua những giao dịch không trong sáng. Không có ghi nhận nào về xu hướng ngược lại. Khi giáo hoàng Bergoglio sắp mừng sinh nhật thứ 77, thì một cơ sở trước đây là nhà tổng quyền của một hội dòng tại Roma – đã biến thành khách sạn Grand Hotel del Gianicolo sang trọng, hạng bốn sao với hồ tắm – bị lưu ý trong khuôn khổ của công cuộc chống mafia.

Sự việc đó không phải là mới. Trong những năm 1990, một khách sạn nhỏ ở ngoại ô Plami, thành phố Calabre, trở thành một công ty với số vốn lên tới nhiều tỉ lia. Khi chuẩn bị mừng năm thánh 2000, công ty này mua lại nhà trung ương của hội dòng với giá 15 tỉ lia (7,7 tỉ euros). Vào thời điểm thực hiện thương vụ này, phía mua đã trả 11 tỉ lia bằng tiền mặt, mặc dù, để che đậy, họ đã vay 13 tỉ lia. Bản điều tra phối hợp giữa công tố viên Reegio Calabria và thành phố Roma còn cho thấy công ty này có tài sản trị giá lên đến 150 triệu euros: gồm 53 địa ốc ở Roma, ở vùng Bolonia và ở Calabre. Nhân viên điều tra còn nghi ngờ rằng phía sau chủ nhân khách sạn này, Giuseepe và Pasquale Mattiani, là nhóm mafia Gallico.

Không phải tình cờ mà bản tài liệu của hồng y Braz de Aviz về việc quản trị tài sản các hội dòng đòi hỏi “phải có những sự chính xác có sự duyệt xét cho tới tận giai đoạn thanh lý tài sản địa ốc”. Vì có nhiều vụ việc thuộc lãnh vực này được kết luận là đáng nghi ngờ trong những thập niên vừa qua.

Năm đầu tiên triều giáo hoàng đã cho đức Phanxicô thấy cả một vực sâu những biển thủ và gian lận. Tại Đức, nổ ra vụ xì căng đan đức cha Franz-Peter Tebartz-van Elst, giám mục giáo phận Limburg, người đã tiêu phí 31 triệu euros vào việc xây dựng nhà ở mới của ngài: 15 ngàn euros cho bồn tắm, 350 ngàn euros cho tủ tường, 783 ngàn euros để cải tạo “vườn Đức Mẹ”. Tờ Frankfurter Allgemeine Sonnzeitung cho biết, trong mùa hè 2011, bảng báo giá 17 triệu euros, đã được chia nhỏ ra thành 10 dự án, nhắm tránh khỏi phải trình xin phê chuẩn của Vatican, theo qui định chi tiêu trên 5 triệu là phải xin phép. Giáo hữu trong địa phận thì phẫn nộ, hội đồng giám mục Đức thành lập một uỷ ban điều tra, và giáo hoàng Phanxicô đã đưa vị giám mục này ra khỏi giáo phận trong khi chờ đợi kết quả bản điều tra, sau đó đã bãi nhiệm ngài.

Từ khi được bầu làm giáo hoàng, đức Phanxicô buộc các giám mục người Slovenia sau đây từ chức: Marjan Turnsek, giáo phận Maribor và Anton Stres, giáo phận Ljublijana vì làm thất thoát 8 triệu euros. Giáo hoàng Phanxicô áp dụng đoạn 2 của khoản giáo luật 401, theo đó giáo hoàng có thể bãi nhiệm một giám mục vì “lý do bệnh tật hay bất kỳ lý do nào trầm trọng không thể đảm nhận trách vụ”. Tại Cameroun, tổng giám mục Yaoundé, đức cha Simon-Victor Tonýe Bakot, đã rút êm sau khi bị giáo hữu chỉ trích vì cách quản trị tài sản Giáo hội một cách bết bát. Đài phát thanh Vatican cho biết vị tổng giám mục này đã liên luỵ trong nhiều vụ mua bán bất động sản. Địa phận Yaoundé có nhiều tài sản địa ốc nhất nước.

Điều làm giáo hoàng lo lắng nhất tại Ý là việc rất nhiều vị trong hàng giáo sỹ có tham vọng làm kinh doanh. Giáo hoàng Phanxicô thấy quanh mình là những con chó sói, những người tham lam và thiếu trách nhiệm. Sau khi Scarano bị bắt, ngài còn phải chứng kiến cha Renato Salvatore, bề trên dòng Camillo, bị bắt vì có liên hệ với một vụ đấu tranh quyền lực lên đến hàng triệu euros trên thị trường và công quỹ, trong việc điều hành hai trăm bệnh viện khắp thế giới.

Ngày sắp xếp lại các chức vụ trong hội dòng, cha Salvatore với sự trợ giúp của Paolo Oliverio, nhân viên thuế vụ Roma, - ông này về sau cũng bị bắt vì bị tố cáo rửa tiền cho mafia -, đã cô lập hai tu sĩ trong dòng nhằm ngăn cản họ bỏ phiếu chống lại việc ngài được tái bầu cử. Olivier đã yêu cầu hai viên cảnh sát được ông trả lương, dẫn hai cha Rosario Messina và Antonio Puca, về phòng cảnh sát tài chánh tại Roma, viện lý do là để kiểm tra tư pháp, tại đây hai cha đã bị bắt giữ và thẩm tra. Vụ việc này bị phát hiện nhờ một cú điện thoại: “vậy thứ Hai nhé, ông đến bắt ông cha xứ đó, đưa về phòng cảnh sát tài chánh […] và để ông ấy chờ ở đó hai ba tiếng đồng hồ.” Olivier đã nói với một trong những người của ông như thế. Viên thẩm phán chịu trách nhiệm những bản điều tra sơ bộ cho biết cha Salvatore đã được bầu lại với “số phiếu cách biệt đúng hai phiếu […] do hai cha kia phải vắng mặt”. Ngày bầu cử, “linh mục Salvatore đã liên tục liên lạc với ông Paolo Oliverio”.

Oliverio, nhân viên thuế mà bề trên dòng Camillo đã hoàn toàn tin tưởng, là một mẫu người có sức lôi cuốn, năng động trong giới doanh nhân, cũng như với các tổ chức trong Giáo hội. Điều tra viên tìm thấy trong máy vi tính của ông, dấu vết những liên lạc với các giáo sỹ cao cấp, những nhân viên dịch vụ bí mật, những nhà thầu và chính trị gia. Đây là một vũng lầy thực sự trước mặt giáo hoàng Phanxicô. Vị giáo hoàng người Achentina chưa bao giờ nhắc đến tính yếu đuối của con người bị cám dỗ bởi quyền lực, nhưng sau cùng những vụ việc như thế đã đổ xuống trên Vatican.

Năm 2013, một vụ xì căng đan khác đi đến kết thúc: Viện Da liễu Ý (IDI) phá sản. Viện này do hội dòng nam con Đức Mẹ Vô Nhiễm và bệnh viện Saint Charles de Nancy điều hành. Cũng như những cơ sở khác, nguồn gốc của công trình này là do lòng bác ái vô vị lợi của những nhân vật thế giá người công giáo: từ những năm đầu của nước Ý thống nhất, cha Luigi Maria Monti đã thúc đẩy hội dòng này đảm nhận việc giáo dục các trẻ mồ côi có nhu cầu. Vì thế khai sinh những cô nhi viện và bệnh viện trong nhiều nơi tại nước Ý.

Một thế kỷ sau, công việc làm ăn bị lung lay. Năm 2003, tình hình tài chánh của viện Da Liễu trở nên trầm trọng, nhưng ban lãnh đạo vẫn che giấu. Năm 2011, tình trạng phá sản được chính thức công bố. 1.500 nhân viên không được nhận thường xuyên tiền lương của họ. Người ta nói tới sự thâm hụt từ 450 đến 600 triệu euros. Ngày 18/02/2013, vài ngày trước khi giáo hoàng Bênêđictô XVI từ nhiệm, hồng y Bertone giao việc điều hành đặc biệt tổ chức này cho hồng y Giuseppe Versaldi, người trách nhiệm về ban kinh tế của Vatican. Ngày 30/03/2013, phủ thống đốc Vatican chỉ định ba uỷ viên vào ban quan trị đặc biệt của viện này.

Ngày 04/04/2013, cha Franco Decaminada, cố vấn viện IDI cho tới năm 2011, bị bắt cùng với ông Domenico Temperini, giám đốc điều hành viện, và một cố vấn của hội dòng, Antonio Nicolella, nguyên là nhân viên của Ban dịch vụ bí mật. Ông chối bỏ mọi trách nhiệm, và khẳng định mình không biết gì về vụ việc này. Bản điều tra cho biết một “vụ đánh cắp” tài sản của IDI giá trị lên tới 14 triệu euros, trong đó có 4 triệu trước đây thuộc thẩm quyền của cha Decaminada.

Năm trước đó, trong một cuộc lục soát các văn phòng của hội dòng tại đường Hòa Giải, nhân viên điều tra ghi nhận rằng có những biên lai thu tiền hằng ngày trị giá từ 60.000 đến 70.000 euros mà tiền lại không được chuyển vào tài khoản của viện IDI, và có lần cha Decaminada đã rút một lần “sáu triệu tám trăm ngàn euros”. Ngoài ra, cũng thấy “có nhiều cá nhân lãnh lương của IDI mặc dù chẳng bao giờ làm việc cho bệnh viện, thậm chí họ cũng không biết gì về các công việc được thực hiện trong viện này”.

Có rất nhiều chuyện bất bình thường. Giữa những năm 2006 đến 2009, cha Decaminada đã giao việc quản trị kinh tế của viện IDI cho ông Giovanni Rusciano, một doanh nhân của Campanie. Năm 2003, quỹ an sinh xã hội quận Ba thành phố Roma đã báo cáo cho Tòa án những khoản tiền mà IDI đã xin hoàn trả nhiều lần cho cùng một hóa đơn chi phí điều trị sức khoẻ.

Người ta khám phá ra những công ty ảo, một số là giả mạo, được sử dụng để chuyển tiền cho IDI và cho tỉnh dòng Ý thuộc hội dòng này: chẳng hạn các công ty “Elea F.P.”, “Elea Spa”, “GI.Esse Service” (công ty mà chỉ có cha Decaminada là chủ sở hữu duy nhất), “Punto immobiliare srl” do Decaminada điều hành. Tại Congo, nhân viên điều hành của IDI đã thành lập công ty Ibos II chuyên khai thác dầu. Bản phát hành “Báo cáo” của Milena Fabanelli tường trình rằng có một món tiền mặt đã rời khỏi văn phòng của Decaminada trong một hộp đựng giầy.

Tất cả các nghi phạm đều bị cáo buộc phạm tội có băng nhóm và tổ chức, phạm tội thụt két và phát hành hóa đơn giả mạo. Dưới mắt giáo hoàng, cơ sở này vốn là viên ngọc rất quý về lòng hiếu khách đối với hàng giáo sỹ Roma trong lãnh vực da liễu và ung thư, sẽ được đưa ra bán đấu giá. Món nợ lên tới 750 triệu euros.

Đức Phanxicô thường tỏ ra chống lại những vụ ăn cắp, dàn xếp, ngài chống lại những người gian lận thuế rồi tìm cách trở thành ân nhân của Giáo hội. Một buổi sáng tháng Chín, trong bài giảng thánh lễ tại nhà nguyện trong nhà khách thánh Matta, ngài đã công kích việc tôn thờ tiền bạc và tỏ ra rất phiền muộn. Ngài nói rằng dính bén tiền bạc thì sẽ xa cách Thiên Chúa. “Tiền bạc làm tinh thần trở thành bệnh tật, làm đức tin trở thành bệnh tật.” Ngài còn thêm rằng điều đó cũng xảy ra ngay trong Giáo hội. Tình yêu tiền bạc khiến các linh mục và giám mục phạm tội. Và nếu lòng tham nổi lên, thì con người trở nên “tinh thần hư hỏng […], (họ có nguy cơ) coi tôn giáo như một nguồn thu lợi”. Ngài kết luận cầu xin Thiên Chúa “gìn giữ chúng ta đừng rơi vào cái bẫy của tội tôn thờ tiền bạc”. Trong một thánh lễ cử hành cho các đại biểu quốc hội Ý, giáo hoàng cũng nghiêm khắc cảnh báo những người tham nhũng là “xa cách dân chúng”.

Đây là một trận chiến bạc bẽo. Tại Ý, đặc biệt là Roma, cả một thế giới các giáo sỹ làm kinh doanh nổi lên kể từ khi thành lập quốc gia thành phố Vatican, ngày 11/02/1929. Tiêu diệt nó là một công việc vượt quá khả năng của một người đơn thương độc mã.