Bài dịch | Thuyết kiểm đúng và kiểm sai | Claire Johnson (Phần 1) Chào quý bạn, Doxa dạo này đông đúc và náo…
Chào quý bạn, Doxa dạo này đông đúc và náo nhiệt quá làm tôi cũng bất ngờ. Và tôi cũng muốn đóng góp chút chút gì đó cho nó vui vui. Nhưng biết ghi gì đây với kiến thức hạn hẹp của mình. Thay vào đó, tôi nghĩ đến việc chia sẻ kiến thức. Tôi cũng hay lân la nhiều trang web để đọc thứ này thứ nọ rồi dùng vốn tiếng Anh ít ỏi của mình cùng với gg dịch chuyển ngữ, giữ lại làm kỷ niệm. Hôm nay xin mạn phép được chia sẻ cũng mọi người.
Sau khi cân nhắc, tôi quyết định chọn loạt bài viết liên quan đến triết học khoa học, mà cụ thể mà về hai thuyết: kiểm đúng (verification) và kiểm sai (falsification) để giới thiệu đến mọi người. Trước khi đọc bài viết xin có một vài lưu ý sau:
- Khả năng dịch thuật và kiến thức triết học của tôi có hạn nên có gì sai sót xin người bỏ quá cho.
- Do loạt bài khá dài nên tôi xin phép được chia ra thành nhiều phần.
- Link bài viết gốc tôi để ở cuối bài viết cho quý bạn đọc tiện tham khảo.
Giờ xin mời mọi người.
*Kiểm đúng và Kiểm sai: sự ra đời của triết lý khoa học*
Triết lý khoa học đã phát triển như thế nào? Chúng ta sẽ phân tích quá trình phát triển của nó qua hai thuyết kiểm đúng và kiểm sai – hai học thuyết đã và đang gây nhiều tranh cãi trong giới khoa học từ thế kỷ 20 đến nay.
Đầu thế kỷ 20 được đánh dấu bởi một làn sóng mới của triết học khoa học. Những nhà tư tưởng nỗ lực định nghĩa bản chất của tri thức khoa học là gì và đã dấn đến nhiều quan điểm đa dạng để định lượng tiêu chí cho một loại kiến thức nào đó được xem là khoa học. Kết quả là nhiều lý thuyết đã nổi lên. Một trong số đó là lý thuyết kiểm đúng. Và mặt khác, đối lập với nó là lý thuyết kiểm sai của Karl Popper. Những lý thuyết này là gì? Chúng có điểm gì chung và riêng với nhau?
Tại sao 2 thuyết kiểm đúng và kiểm sai ra đời?
Đầu tiên và quan trọng nhất là ta cần nhìn vào bối cảnh lịch sử của thời kỳ mà hai nguyên tắc này xuất hiện. Để xem xét vị trí của chúng trong dòng chảy của lịch sử triết học.
Vào cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, giới triết học bị thống trị bởi thuyết duy tâm tuyệt đối của Hegel. Hegel có một tầm ảnh hưởng to lớn đến lĩnh vực triết học và có rất nhiều học sinh, người theo dõi trong suốt sự nghiệp học thuật của mình. Đến nỗi ông gần như che lấp cả vùng trời triết học và che khuất luôn những cách tiếp cận triết học khác.
Điều này đã tạo nên một bước ngoặt trong triết học Anh quốc, vốn đề cao thực nghiệm. Chủ nghĩa duy tâm tuyệt đối mang tính siêu hình chặt chẽ, coi thế giới được đặt dưới những quy tắc vượt khỏi thế giới nhận thức. Những người theo thuyết này xem bản thân họ là những người nhìn vào nền tảng thật sự của thế giới, và những sự thật này không thể chạm đến bằng khoa học. Đó là bởi khoa học nhìn nhận thế giới như một nơi gồm toàn những sự vật cụ thể riêng biệt và chỉ có thể mô tả, giải thích mối quan hệ giữa những sự vật với nhau. Mặt khác, những nhà duy tâm lại nỗ lực tìm hiểu sự thật như một cái toàn thể, là một thứ gì đó dựa trên một nền tảng bên dưới mang tính siêu việt và không thể nhận thức được bằng những phương pháp mà khoa học áp dụng.
Chủ nghĩa duy nghiệm của Anh lại dựa trên một nền tảng hoàn toàn khác. Những nhà duy nghiệm xem những niềm tin và trải nghiệm hàng ngày là phương pháp đúng đắn để kiểm nghiệm thế giới và do đó - chính là sự thật. Họ xem khoa học như một hình mẫu mà từ đó ta điều hướng thế giới và xem xét nó môt cách tổng quát.
Triết học phân tích đương đại có nhiều nét tương đồng với chủ nghĩa duy nghiệm. Nó cũng mang tư tưởng vượt qua hệ thống triết lỹ vĩ đại và cả những phương pháp triết học truyền thống. Trên thực tế, mục đích chính của những nhà đại diện cho triết lý phân tích ban đầu chính là thái độ phê phán hướng đến triết học truyền thống nói chung, đặc biệt phản đối sự siêu hình. Thái độ phê phán này đã dẫn đến việc nảy sinh nhiều câu hỏi mang tầm ảnh hưởng quan trọng. Một trong những câu hỏi chủ chốt đó chính là giá trị của những lý thuyết siêu hình và những kiến thức triết học nói chung là gì. Nói cách khác, câu hỏi được đặt ra là: đâu là tiêu chí để định nghĩa sự thật trong tri thức triết học? Những phương tiện/phương pháp triết học nào nên được áp dụng?
Sự thống trị của siêu hình học tiên nghiệm đã làm nảy sinh những câu hỏi này, nhằm chuyển sự tập trung sang triết học phương pháp luận với tư cách một môn khoa học và mang tính vận động hơn. Đó là cách mà triết học khoa học đã bắt đầu tách ra riêng biệt: ngay từ đầu, nó đã có mối liên hệ với hoạt động nghiên cứu những giá trị của tri thức triết học.
Hai lý thuyết kiểm đúng và kiểm sai nổi lên như cách để xác định một phương pháp để định lượng và đánh giá tính đúng đắn của triết học, hay nói đúng hơn, là của bất cứ kiến thức nào. Trong đó, kiểm đúng là nguyên tắc xuất hiện sớm hơn.
Cr: Sodom