Doxa Summary 05-11-2025 | Tình dục không phải “chuyện thường”. Tối đó, trong căn phòng bao quanh bởi sách…
Tối đó, trong căn phòng bao quanh bởi sách, những hàng ghế dần được lấp đầy, hẳn ai cũng mang một tâm thế đón chờ những chia sẻ gợi mở, về một chủ đề mà ít được đưa ra luận đàm một cách học thuật. Trong không gian gần gũi và thân tình, với giọng nói chậm rãi, khách mời Ngô Sĩ Đình mở đầu cuộc nói chuyện bằng cách chỉ ra hai quan niệm về tình dục đối lập cùng tồn tại trong thời đại này.
Một bên là tương đối hóa xem tình dục như một sinh hoạt tự nhiên như ăn uống, ngủ nghỉ hay hành vi thường nhật như mời nhau ly café, điếu thuốc. Ở phía bên kia là nghiêm túc hóa coi tình dục là một điều hệ trọng, thậm chí thiêng liêng, đến mức tránh nói, tránh bàn, pha chút dè dặt và sợ hãi.Khách mời diễn giải quá trình xuất hiện của khuynh hướng tương đối hóa tình dục qua những phong trào tinh thần: YOLO; live in the moment; hay “consent”, biến hành vi tình dục thành một “thỏa thuận tự nguyện” giữa hai cá nhân. Diễn giả cho rằng những người theo khuynh hướng này không thiếu tôn trọng tình dục, họ vẫn lờ mờ cảm nhận ý nghĩa sâu xa của tình dục, nhưng những cấm kỵ cũ đã mất hiệu lực và không còn kiêng dè chủ đề tình dục nữa.Từ khuynh hướng đó, khách mời dẫn, ba thiện hảo quan trọng trong khung tư tưởng của thánh Augustinô bị lung lay mạnh mẽ ở thời hiện đại:
Proles (Con cái): Cuộc cách mạng biện pháp tránh thai giữa thế kỷ XX đã tách tình dục ra khỏi sinh sản. Khi nguy cơ mang thai ngoài ý muốn được kiểm soát bằng công nghệ, tình dục từ “chức năng tạo sinh” trở thành “hoạt động trải nghiệm”.Fides (Trung tín): Nếu xưa trung tín là lời hẹn ước giữa hai dòng họ, một khế ước xã hội và tôn giáo, thì nay nó được diễn dịch lại thành “trung thành với chính mình”. Qua các phong trào như Sexual Revolution và làn sóng nữ quyền thứ hai, khẩu hiệu “My body, my choice” đã đặt tự chủ cá nhân vào trung tâm, giải phóng tình dục khỏi nghĩa vụ hôn nhân.Sacramentum(Bí tích): Khoa học đưa tình dục vào phạm trù “tự nhiên”, thậm chí “lành mạnh”, tước đi tính siêu nhiên mà tôn giáo từng gán cho nó. Khi tôn giáo lui về “chuyện riêng tư”, thì tình dục cũng trở thành chuyện riêng tư, không còn bị phán xét, kiểm soát bởi những quyền lực công cộng.
Sau những chuyển biến thời đại, chuyện tình dục đã cởi mở hơn trước, ta coi tình dục như TRÒ CHƠI. Đúng vậy, bạn không đọc lầm đâu, nhưng chớ nghĩ trò chơi là đang coi thường tình dục. “Trò chơi” ở đây, theo diễn giả, cần được hiểu qua ba đặc tính sau:
Vô vị lợi. Khách mời cho rằng trong “trò chơi” người ta bày tỏ lòng thiết tha với cuộc sống, dành thời gian cho nhau không vì “lợi ích riêng”. Từ đó, ta có thể khám phá tính nhập thể một cách khiêm tốn, chấp nhận những cử chỉ ngây ngô/kỳ cục, mà người lớn nghiêm nghị không làm.Tách rời khỏi thực tế. Trò chơi mở ra cho con người khả năng tách rời thực tế ban đầu, để tiếp cận một thực tế khác. Tạo không gian thoải mái để người được bộc lộ khao khát thầm kín, giải trừ sức mạnh “thần thánh” của bạo lực.Chuyển dịch ý nghĩa luật lệ. Ở đây, khách mời chỉ rõ khác biệt giữa luật lệ trong xã hội (luật pháp) và luật lệ trong trò chơi. Luật pháp ngăn cản tấn công nhưng trong trò chơi, tấn công và chiến thắng đều được khuyến khích. Tính ích kỷ và vị tha không mâu thuẫn trong trò chơi.Từ những đặc tính đó, khách mời Ngô Sĩ Đình chỉ ra hai mặt đối lập của góc nhìn “trò chơi”:Mặt tích cực, góc nhìn này giúp tình dục trở nên gần gũi, giảm bớt đi sự huyền nhiệm của quan niệm trước đó. Ngoài ra, cùng với việc tách khỏi thực tế, tính vô vị lợi và tính giả tạo trong trò chơi giúp tiếp cạnh cái chân thực của người. Tiếng cười cho thấy sự tách rời này không hoàn toàn xa lìa thực tế. Và trò chơi gần với cái thực hơn nên luật lệ có tính cưỡng bức hơn; chiến đấu là hết mình chứ không phải giả vờ, vì người lớn phải đối diện với cuộc sống thực. Trẻ em có thể dễ dàng dừng trò chơi vì đó là thế giới ảo; khi khó khăn, chúng chạy đến với người lớn (biểu tượng của “cái thực”).Mặt khác, diễn giả phân tích, góc nhìn này tiềm ẩn nguy cơ. Bởi tình dục có thể phá hủy cuộc sống nếu không làm quen một cách tinh tế. Sự “bẻ khóa” cái thực trong thế giới trò chơi có thể do chủ quan mà đưa đến bi kịch bất ngờ như khi các bên không phân biệt được trò chơi và thực tế. Và cái thiếu luân lý là khi dừng lại ở trò chơi, ta quên mất tính sư phạm của nó. Mặc dù tình dục nên được thả lỏng, nhưng cũng cần được tiếp cận với thái độ nghiêm túc.
“Tình dục còn lại gì sau khi được ‘giải phóng’? Nếu không có ràng buộc, sau tình dục, con người còn lại gì?” khách mời đặt một câu hỏi khiến cả căn phòng thinh lặng suy ngẫm. Từ đây diễn giả Ngô Sĩ Đình đề cập khuynh hướng “nghiêm túc hóa tình dục”.Tình dục không chỉ liên quan đến hành vi, mà là vấn đề của phẩm giá và sự dễ bị thương tổn của nhân vị. Con người không “sử dụng” tình dục mà chính tình dục kéo con người vào một trải nghiệm vượt khỏi tự chủ đơn thuần, nơi con người tới phần mong manh nhất của chính mình. Để làm rõ điều này, khách mời nhắc đến hai hiện tượng:
(1)Hiện tượng xấu hổ.Với Max Scheler, xấu hổ không phải là lỗi lầm, cũng không phải phản xạ đạo đức, mà là tín hiệu của nhân vị khi cảm thấy mình đứng trước nguy cơ bị “đồ vật hoá” trong ánh nhìn của kẻ khác.Chính vì vậy mà tình dục, dù đã được ‘nới lỏng’, vẫn luôn được che lại, không bị phơi bày công khai, bởi nó chạm vào điểm mà con người riêng tư nhất, không thể bị đồng nhất với đám đông hay bị nhìn như một đối tượng tiêu thụ.(2) Âm vang của hai chủ thể dễ bị thương tích.Tiếp đó, khách mời nhắc đến Levinas, Michel Henry và cả thánh Gioan Phaolô II: Trong hành vi tình dục, con người không cố giành chiến thắng, mà chấp nhận thua, theo nghĩa buông bỏ quyền kiểm soát, trao cái chân thật - cũng là cái mềm yếu - của mình vào tay kẻ khác.
Và vì vậy, tình dục, không cần phải tôn thờ trong sợ hãi, cũng không nên giản lược thành một giao ước giữa hai thể xác. Tình dục không còn là vấn đề phải kiêng dè, nhưng cũng cần được coi trọng vì những ý nghĩa quan trọng của nó với nhân vị.
Buổi chia sẻ của khách mời Ngô Sĩ Đình kết thúc, nhiều gợi mở và đặt ra nhiều câu hỏi. Ánh đèn vàng ấm, nhiều người vẫn còn nán lại để làm rõ hơn những trăn trở của mình. Hẳn, “tình dục” không phải chỉ là chuyện “thường”, mà còn là câu chuyện về “tình yêu”, “con người” và “đời sống”.
Cr: Doxa Circle