Thời gian là trải nghiệm sống của con người, hay một thực tại khác? Bài chia sẻ của GS Louis Caruana (TS…
Bài chia sẻ của GS Louis Caruana (TS Triết Học, ĐH Cambridge), Doxa Day 15/10/2025
Những Điểm Sơ bộ
1. Chúng ta khám phá khái niệm về thời gian như thế nào? Để bắt đầu, hãy thử xem cách chúng ta sử dụng ngôn ngữ và cách thể hiện khi nói đến thời gian.2. Đối với thời gian, chúng ta thường sử dụng các từ "trước" và "sau" (ví dụ, "Bão Matmo đến sau Bão Bualoi"). Điều này cho thấy thời gian giống như một thước đo, một sự kiện này nối tiếp sự kiện khác. Chúng ta sử dụng nhiều cách khác nhau để đo khoảng cách giữa các sự kiện (ví dụ, Muộn bao lâu? Sáu ngày).3. Chúng ta cũng sử dụng "dài", "ngắn", "chậm", và "nhanh". Cách thể hiện này cho thấy chúng ta cảm nhận thời gian như một loại "dòng chảy nội tại". Chính ý niệm về ý nghĩa cuộc sống có thời gian trong đó. Có vẻ như khi ta tỉnh táo là khi ta sống trong thời gian.
Phải chăng sự tỉnh táo chính là thời gian?
Aristotle (384-322 TCN)
Aristotle nhận ra rằng thời gian luôn liên quan đến sự chuyển động hoặc phát triển của vật thể. Đối với ông, chuyển động và phát triển là như nhau. Nhưng thời gian không chỉ là chuyển động. Ông nói rằng ta có thời gian khi ta đếm số chuyển động mà ta thấy xung quanh mình. Những con số có thể là phút, giờ, ngày, v.v. Những con số này cho phép chúng ta sử dụng các từ "trước" và "sau".
Quan điểm của Aristotle được phát triển bởi Isaac Newton (1643-1727). Nhiều phát kiến của Newton bao gồm định luật vạn vật hấp dẫn nổi tiếng. Với định luật này, ông có thể dự đoán chính xác chuyển động của mặt trăng và các hành tinh. Tuy nhiên, để định luật có hiệu lực, ông cần phải giả định rằng tồn tại một thời gian chính xác, trôi đồng đều trong toàn vũ trụ, độc lập với mọi loại đồng hồ của chúng ta (bởi chúng có thể sai lệch). Ông gọi đây là thời gian tuyệt đối. Ông nghĩ rằng thời gian tuyệt đối là thuộc tính của Thượng đế. Đó là một cách Thượng đế duy trì liên lạc với các tạo vật vật chất. Một số triết gia đã phê phán những ý tưởng này, nhưng quan điểm của ông vẫn vô cùng quan trọng, đặc biệt là vì chúng đã củng cố cho định luật vạn vật hấp dẫn của ông, vốn hoạt động rất hiệu quả.
Augustine (354-430 SCN)
Giống như quan điểm của Aristotle, quan điểm của Thánh Augustine về thời gian đã có ảnh hưởng rất lớn trong lịch sử, và ngày nay vẫn còn quan trọng. Quan điểm của ông được tìm thấy chủ yếu trong cuốn sách Tự thuật, Cuốn 11, chương 10-31.
1. Trước tiên, ông nói rằng thời gian không tồn tại. Thật là ngạc nhiên, nhưng lý lẽ của ông thuyết phục. Ông cho rằng quá khứ không còn nữa. Tương lai chưa có. Và hiện tại chỉ là một điểm luôn biến mất vào quá khứ. Vì vậy, thời gian (dù là quá khứ, hiện tại, hay tương lai) không tồn tại.
2. Sau đó, ông đề xuất rằng cái ta gọi là thời gian không phải là thực tại khách quan, mà là một năng lực của chính tâm trí ta. Với năng lực này, chúng ta có thể "mở rộng" sự chú ý của mình ra khỏi hiện tại. Khi ta mở rộng sự chú ý theo một hướng, ta nhận thức được những gì đã xảy ra. Ông gọi đây là "hiện tại của quá khứ", chính là ký ức. Khi ta mở rộng sự chú ý theo hướng ngược lại, ta nhận thức được những gì sắp xảy ra. Ông gọi đây là "hiện tại của tương lai", chính là tiên liệu hay kỳ vọng. Nhưng chúng ta luôn ở trong hiện tại khi mở rộng tâm trí theo cách này.
3. Đối với Thánh Augustine, thời gian là một sự giới hạn của hiện hữu con người. Tâm trí thánh thiêng thì không cần mở rộng. Thượng đế nắm bắt mọi sự kiện, quá khứ, hiện tại, và tương lai trong một hành động nhận thức duy nhất, mà Augustine gọi là hiện tại vĩnh cửu.
Immanuel Kant (1724-1804)
Triết gia này đã giới thiệu một phương pháp triết học mới, nhất là diễn giải trong tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy (The Critique of Pure Reason). Phương pháp chính của ông bao gồm việc tìm kiếm các “điều kiện khả thể” của việc tri giác, hiểu biết, và hành động đúng đắn.“Tìm kiếm các điều kiện khả thể” có nghĩa là đặt những câu hỏi như:- “Điều gì làm cho việc tri giác (tức là nhìn, nghe, v.v.) trở nên khả thể”- “Điều gì làm cho việc hiểu biết trở nên khả thể?”
Các luận điểm chính trong lập luận của Kant về thời gian như sau:1. Cái chúng ta tri giác không phải là bản thân sự vật, mà là hiện tượng (phenomenon). Chúng ta không bao giờ có thể tri giác hay hiểu được “vật tự thân” (thing-in-itself), thứ nằm ngoài phạm vi của hiện tượng.2. Bản thân hiện tượng không có bất kỳ cấu trúc nào. Chính lý tính của con người ban cho hiện tượng một cấu trúc nhất định.3. Kant nhận ra rằng mỗi khi ta tri giác một điều gì đó, hiện tượng phải thỏa mãn hai điều kiện: (1) hiện tượng phải nằm “trong thời gian”, và (2) hiện tượng phải nằm “trong không gian”. Nếu hiện tượng không nằm trong thời gian lẫn không gian, ta sẽ không thể tri giác được nó.4. Kant gọi hai điều kiện này là “các hình thức tiên nghiệm của cảm tính” (a priori forms of sensibility). Thuật ngữ a priori có nguồn gốc tiếng Latin, nghĩa là “từ trước”.
Có nghĩa là những hình thức này đã tồn tại ngay cả trước khi con người có bất kỳ trải nghiệm nào. Ta có thể nhận biết về chúng mà không cần dựa vào kinh nghiệm.5. Do đó, theo Kant, ta thấy rằng thời gian chắc chắn không phải là một thực tại trong thế giới (như cây cối hay núi non). Thời gian là một cấu trúc của tâm trí con người.
Einstein và Bergson
1. Chúng ta có thể xem xét Albert Einstein (1879–1955) và Henri Bergson (1851–1941) cùng nhau, vì họ là những nhân vật cùng thời và đã tham gia vào một cuộc tranh luận rất quan trọng với nhau về thời gian.
2. Một cách để hiểu cuộc cách mạng của Einstein trong vật lý là như sau:
Vật lý học tìm cách khám phá những quy luật của tự nhiên — có giá trị ở mọi nơi, mọi lúc, và cho mọi người. Để đạt được điều này, chúng ta cần tìm ra một nền tảng “vững chắc”, “bất biến”, dựa trên đó chúng ta có thể xây dựng tri thức vật lý của mình.Nền tảng:
a. Theo Aristotle: Trái Đất không chuyển động.
b. Theo Newton: Có thời gian tuyệt đối và không gian tuyệt đối.
c. Theo Einstein: Vận tốc ánh sáng là hằng số, không phụ thuộc vào chuyển động của người quan sát.
3. Einstein lựa chọn nền tảng mới này vì vật lý học tất yếu cần đến sự quan sát, và sự quan sát tất yếu cần đến ánh sáng. Nhờ nền tảng mới này, không gian và thời gian, khi xét riêng lẻ, không còn mang tính tuyệt đối nữa. Chúng biến đổi tùy thuộc vào chuyển động tương đối giữa người quan sát và vật được quan sát.
4. Bergson thừa nhận tầm quan trọng của cách tiếp cận mới này, nhưng ông lập luận rằng Einstein chỉ tập trung vào một khía cạnh duy nhất. Einstein chỉ chú trọng đo lường thời gian, chứ chưa cho ta biết mọi điều cần nói về thời gian.
Theo Bergson, trải nghiệm sống giúp ta nhận ra một chiều kích khác của thời gian — một chiều kích không cần các phương thức đo lường. Chiều kích này cần đến trực giác.Với trực giác, con người nhận thức được thời gian chính là dòng tồn tục, là sự sáng tạo và phát kiến cùng hiện hữu con người, là sự khai mở của những nguyên sơ - những điều mà không một định luật vật lý nào có thể tiên liệu được.
Kết luận
Cho đến nay, chúng ta đã thấy hai xu hướng đối lập trong triết học về thời gian:- Một xu hướng nhấn mạnh đến sự tồn tại độc lập của thời gian, được thể hiện rõ nhất qua Newton, và ở một khía cạnh khác bởi Einstein.- Xu hướng còn lại nhấn mạnh ý niệm ngược lại: Thời gian không tồn tại độc lập bên ngoài con người đang sống — được thể hiện rõ bởi Thánh Augustine và Bergson.Cả hai lập trường này đều có phần đúng.
Liệu ta có thể tìm thấy sự cân bằng giữa chúng không?
Nhiều triết gia đã bàn luận sâu rộng về những điểm này. Chúng ta có thể tóm tắt lại suy tư của mình như sau:1. Có vẻ như chúng ta phải chấp nhận rằng thời gian vừa có chiều kích chủ quan, vừa có chiều kích khách quan — cả hai đều quan trọng.2. Chiều kích khách quan của thời gian quan trọng vì nó giúp chúng ta thống nhất về thời điểm xảy ra các sự kiện (ví dụ: một cuộc họp, một chuyến bay, v.v.. Không thể sống thiếu chiều kích này được.3. Chiều kích chủ quan của thời gian cũng quan trọng không kém, vì:
a. Trong vật lý, chúng ta có thể “di chuyển trong thời gian” tiến hoặc lùi tùy ý; nhưng trong trải nghiệm cá nhân, ta chỉ có thể “trôi trong dòng thời gian” theo một chiều duy nhất. Nói cách khác, thời gian gắn liền với trải nghiệm được sống của con người - nó bất khả nghịch.b. Trải nghiệm thời gian của tôi là nền tảng cho ký ức của tôi, và ký ức của tôi là nền tảng cho chính con người tôi. Nói cách khác, trải nghiệm về thời gian chính là điều định hình nên căn tính của tôi.
Khi được hỏi “Bạn là ai?”, ta thường trả lời:
“Tôi là người sinh ra ở nơi này, vào ngày kia, trong gia đình nọ, được học hành thế này, và đã trải qua những biến cố như thế kia…” — Ta trả lời bằng cách kể câu chuyện của đời ta.
Cr: Doxa Circle