Tự nhiên là một thực thể sống khổng lồ, hay một cơ chế tinh xảo? Bài chia sẻ của GS Louis Caruana (TS Triết…
Bài chia sẻ của GS Louis Caruana (TS Triết Học, ĐH Cambridge), Doxa Day 22/10/2025
Giới thiệu
1. Chúng ta sẽ khám phá khái niệm về tự nhiên. Một khái niệm là một phần, một đoạn, trong sự hiểu biết của chúng ta. Chúng ta tìm cách tiết lộ các giả định ẩn khi nói về tự nhiên. Trước tiên hãy xem sự khác biệt giữa "tự nhiên" và "nhân tạo". Ở nghĩa chung nhất, từ "tự nhiên" thường được dùng để chỉ cách mà sự vật vốn có tự thân, khi chúng được để yên, không bị con người sử dụng.
2. Thỉnh thoảng, chúng ta dùng từ "Tự nhiên" với chữ T viết hoa. Chúng ta dùng từ này để chỉ động vật hoang dã, toàn bộ sinh quyển hoặc tạo hóa.3. Tự nhiên là gì? Làm thế nào để hiểu được nó? Đây là một vấn đề cổ xưa như chính triết học vậy. Một nghiên cứu toàn diện về Tự nhiên vượt quá phạm vi của bài nói. Hôm nay, ta sẽ chỉ tập trung vào ba quan điểm chính về Tự nhiên trong lịch sử tư tưởng, vốn vẫn còn tồn tại đến ngày nay dưới nhiều hình thức khác nhau.
I - Quan điểm nhân vị về Tự nhiên
1. Thỉnh thoảng ta nhìn Tự nhiên như những nhân vị. Con người là nhân vị, nhưng một số thực thể khác cũng là nhân vị. Đó là ý nghĩa của "quan điểm nhân vị về Tự nhiên".2. Ví dụ với rừng, núi, sông (Chẳng hạn, ta nói "Con sông đang lũ lụt. Nó phá hủy mùa màng của ta. Nó giận dữ với ta.")a) Ta giả định tất cả thực thể đều sống, hay có sinh khí. Chúng có khả năng hành động (tức là tự thân hành động), và có ý chí tự do (tức là tự ra quyết định).b). Nếu ta muốn "làm bạn" với rừng hoặc với sông, ta dâng tặng lễ vật cho chúng để làm chúng vui. Ta thử giao tiếp với Tự nhiên theo cách này.
Ưu điểma. Quan điểm này tạo ra sự tôn trọng và trách nhiệm đối với Tự nhiên.b. Nó ngăn chặn xu hướng khai thác môi trường. Ta sống hài hòa với Tự nhiên thay vì khai thác Tự nhiên.
Nhược điểma. Quan điểm này thường tạo ra nỗi sợ thái quá về thế giới.b. Thầy phù thủy hoặc pháp sư có thể lợi dụng nỗi sợ này để kiểm soát cộng đồng bằng những lời nói dối. Họ thuyết phục cộng đồng rằng họ có thể giao tiếp với những "sinh thể phi nhân". Như vậy, những pháp sư có thể kiểm soát cộng đồng. Họ có thể cứu giúp, nhưng cũng có thể lạm dụng cộng đồng.c. Quan điểm này ngăn cản việc tìm hiểu quy luật tự nhiên, vì ta không dám “thí nghiệm” với “nhân vị”. Do đó, khoa học bị hạn chế phát triển.
II - Quan điểm cơ giới về Tự nhiên
1. Tự nhiên là một cỗ máy khổng lồ. Ta giả định Tự nhiên giống như một chiếc xe hoặc một chiếc đồng hồ, bao gồm nhiều bộ phận cơ giới khác nhau, kết hợp lại để tạo ra các hiệu quả cụ thể.
2. Một người ủng hộ tiêu biểu của quan điểm này là René Descartes (1596-1650). Triết lý của ông trở nên rất có ảnh hưởng. Những điểm cơ bản của quan điểm mới về Tự nhiên này như sau:i. Tất cả mọi vật là sự kết hợp của những khối nhỏ (chúng ta gọi là nguyên tử).ii. Chuyển động của tất cả nguyên tử luôn tuân theo Luật Tự nhiên cố định.iii. Con người đặc biệt: họ vừa là vật chất vừa là tư tưởng.
3. Vậy chuyển động của Tự nhiên và sự biến đổi ta thấy quanh ta, đến từ đâu? Theo quan điểm này, vật chất không có sức mạnh vận động tự thân. Mọi chuyển động đều đến từ Thượng Đế. Thượng Đế tạo ra thế giới bằng cách tạo ra số lượng lớn nguyên tử và ban chuyển động cho chúng theo luật Thượng Đế thiết lập từ đầu. Các nguyên tử kết hợp và tái kết hợp theo thời gian.
Ưu điểma. Quan điểm này loại bỏ nỗi sợ Tự nhiên trong quan điểm nhân vị hóa.b. Nó khuyến khích việc khám phá quy luật Tự nhiên. Ta có thể can thiệp mà không gặp vấn đề. Ta có thể tiến hành thí nghiệm để học hỏi thêm về Tự nhiên.c. Quan điểm này làm cho công nghệ trở nên khả thi. Ta dùng kiến thức về quy luật để xây dựng những vật mới, những kết hợp mới.
Nhược điểma. Tự nhiên bị xem là vô tri, vô cảm, nên con người dễ khai thác vì lợi ích riêng.b. Càng hiểu nhiều quy luật, ta càng tin rằng mình có thể dự đoán mọi thứ, thậm chí cả tâm trí con người.c. Dễ dẫn tới chủ nghĩa duy vật cực đoan, coi con người như những cỗ máy có thể điều khiển và sử dụng vì lợi nhuận.d. Làm mất ý thức về tự do, trách nhiệm, vẻ đẹp và tính thiêng liêng của con người.
III. Quan điểm năng động về Tự nhiên
Quan điểm này tìm sự cân bằng giữa hai thái cực trước.
- Quan điểm nhân vị về Tự nhiên phóng đại, cho rằng mọi vật đều sống và giống con người.
- Quan điểm cơ giới về Tự nhiên phóng đại theo chiều ngược lại, cho rằng mọi vật đều chết, không giống con người chút nào.
- Quan điểm năng động hiểu Tự nhiên bằng cách kết hợp ưu điểm của cả hai quan điểm trên. Nó tập trung vào "khía cạnh năng động". Nghĩa là nó đánh giá cao sức mạnh vận động mà mỗi vật có.
Chi tiết quan điểm năng động về Tự nhiênCác điểm chính mô tả quan điểm này như sau:a. Một số vật trong tự nhiên rất giống con người ta, một số ít giống hơn. Có thể hình dung như một thang bậc liên tục của mức độ “giống người”. Ta có một thang đo mức độ tương đồng.b. Mỗi vật được đặc trưng bởi sức mạnh vận động hoặc thay đổi riêng của nó.c. Những vật đơn giản vận động theo cách đơn giản, vật phức tạp vận động theo cách phức tạp. Nói cách khác, vật đơn giản như đá có sức mạnh vận động đơn giản (ví dụ đá rơi theo quy luật). Vật phức tạp như chó có sức mạnh vận động phức tạp (chạy, sủa, ăn, nhảy, v.v.)d. Ta không phải chờ biết cấu trúc nguyên tử của một vật trước khi nói về bản chất của nó. Ta có thể nói về bản chất của chó, nước, gió, v.v. Theo nghĩa này, ta cũng có thể nói "bản chất con người" hay "bản chất nhân loại".
Ưu điểma. Dung hòa giữa nhận thức thường ngày và khoa học hiện đại. Giúp ta vừa tôn trọng Tự nhiên, vừa thúc đẩy khám phá khoa học.b. Giảm bớt nỗi sợ vô lý, thúc đẩy công nghiệp, đồng thời không xem nhẹ trách nhiệm và sự tôn trọng đối với Tự nhiên.c. Cho thấy sự phân cấp của vạn vật dựa trên năng lực và mức độ phức tạp khác nhau của chúng. Do đó, ta không thể quy tất cả về chung một loại: những cỗ máy.
d. Ví dụ: ta không thể đối xử với hổ như với viên đá.
Nhược điểmNếu không cẩn thận, quan điểm này có thể giới hạn sự tìm hiểu của ta. Ta thuận lòng với kiến thức hàng ngày về cách vật thể vận hành, và dừng lại. Quan điểm này có thể làm ta quên mất tầm quan trọng của nghiên cứu sâu hơn về cơ chế bên trong của vật thể đó, bất kể nó là gì.
Kết luận- Bài giảng này giúp ta nhận thức rõ hơn về sự hiểu biết của chúng ta đối với Tự nhiên.
- Aristotle có quan điểm cân bằng về Tự nhiên. Ông tóm tắt quan điểm của mình như sau: "tự nhiên là nguồn gốc của vận động trong các vật tự nhiên, hiện hữu trong chúng – ở dạng tiềm thể hoặc hiện thể.."
- Cả ba quan điểm về Tự nhiên đều hiện diện trong cách tư duy của ta. Bạn có nhận ra điều này nơi chính mình không? Liệu quan điểm cơ giới có mạnh hơn do công nghệ số? Liệu quan điểm nhân vị có mạnh hơn do mối quan tâm sinh thái toàn cầu?
Cr: Doxa Circle