MỘT PHÊ BÌNH CỦA KANT VỚI HUME VỀ CẢM THỨC ĐẠO ĐỨC Trong thế kỷ XVIII, triết học đạo đức Anh – từ…
Trong thế kỷ XVIII, triết học đạo đức Anh – từ Shaftesbury, Francis Hutcheson, đến David Hume – đồng loạt khẳng định rằng nền tảng của đạo đức nằm trong cảm xúc tự nhiên của con người.
Theo họ, con người hành động thiện không vì lý tính ra lệnh, mà vì cảm thấy đó là điều tốt, cảm thấy thương xót, biết ơn, công bằng, hay nhân ái.Đặc biệt, Hume trong A Treatise of Human Nature và An Enquiry concerning the Principles of Morals đã đưa ra luận điểm nổi tiếng:“Lý tính chỉ là nô lệ của các đam mê.”Theo Hume, lý trí không thể tạo ra hành động đạo đức; nó chỉ giúp ta tính toán phương tiện. Chính tình cảm đạo đức (moral sentiment) – như lòng đồng cảm hay sự thiện cảm (sympathy) – mới là động cơ khiến con người hướng thiện.Hệ quả của cách hiểu này là: đạo đức trở thành vấn đề của tâm lý học và cảm xúc tự nhiên, chứ không còn là vấn đề của lý trí phổ quát.Khi Kant đọc Hume, ông thừa nhận rằng Hume đã “đánh thức ta khỏi giấc ngủ giáo điều”. Nhưng cơn tỉnh ngủ của Kant để làm không phải là té nước theo mưa mà thọt gậy bánh xe. Kant nhận ra: nếu đạo đức chỉ dựa vào cảm xúc, thì:Đạo đức sẽ chủ quan – mỗi người cảm thấy khác nhau.Đạo đức sẽ ngẫu nhiên – hôm nay xúc động thì làm thiện, ngày mai lạnh lùng thì không.Đạo đức sẽ không có tính phổ quát và tất yếu, mà Kant xem là hai điều kiện tiên quyết của mọi quy luật đạo đức.Từ đó, Kant thực hiện một thứ mà lịch sử triết học gọi là “Cách mạng Copernicus” trong đạo đức học:Không phải đạo đức xuất phát từ những gì ta cảm thấy, mà là từ những gì lý trí buộc ta phải làm: nghĩa vụTrong Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (Cơ sở siêu hình học về đạo đức), Kant xác lập rằng hành vi chỉ có giá trị đạo đức khi được thực hiện vì nghĩa vụ, chứ không phải vì cảm xúc hay mục đích.“Chỉ có thiện chí là tuyệt đối thiện.”Cảm xúc, kể cả lòng nhân ái, có thể khiến ta làm điều đúng – nhưng nó không làm cho hành vi đó có giá trị đạo đức.
Nếu ta giúp người vì thương cảm, thì ta hành động “phù hợp với nghĩa vụ” (in accordance with duty), còn nếu ta giúp vì nhận ra đó là điều đúng đắn dù không thích, thì ta hành động “vì nghĩa vụ” (from duty).Sự khác biệt này chính là ranh giới giữa đạo đức học cảm xúc của Hume và đạo đức học lý tính của Kant. Kant cho rằng khái niệm “moral sense” của Hume và Hutcheson là một sự ngụy biện triết học, bởi nó:Lẫn lộn giữa nguyên nhân và cơ sở của đạo đức – cảm xúc có thể là hệ quả của hành động đạo đức, chứ không phải cơ sở của nó.Không thể biện minh được tính phổ quát – cảm xúc khác nhau giữa các cá nhân, dân tộc, thời đại.Phủ nhận tính tự do của ý chí – nếu đạo đức là do cảm xúc chi phối, thì con người hành động theo bản năng, chứ không phải tự do.Vì thế, Kant tái định nghĩa nền tảng đạo đức:“Hành động chỉ thực sự đạo đức khi xuất phát từ ý chí tự do, phục tùng quy luật do chính lý trí mình đặt ra.”Điều này dẫn đến khái niệm trung tâm: Mệnh lệnh tuyệt đối (Categorical Imperative)“Hãy hành động chỉ theo nguyên tắc mà anh có thể đồng thời muốn nó trở thành quy luật phổ quát.”Ở đây, Kant thay thế toàn bộ “cảm thức đạo đức” của Hume bằng một quy luật đạo đức của lý trí thuần túy, vốn mang tính phổ quát, tất yếu, và không phụ thuộc vào cảm xúc nhất thời.Tóm lại, Hume nhìn thấy đạo đức trong trái tim; Kant tìm thấy nó trong lý trí. Với Hume, con người thiện vì cảm thấy thiện.Với Kant, con người thiện vì nhận ra rằng họ phải thiện.Nếu Hume là nhà tâm lý học của đạo đức, thì Kant là nhà luật học của đạo đức.Với Kant, đạo đức không còn là câu chuyện của cảm xúc, mà là biểu hiện cao nhất của tự do – năng lực tự ban hành quy luật cho chính mình.Như vậy, cuộc phê bình của Kant đối với Hume không dừng lại là một bất đồng lý thuyết, mà là bước ngoặt trong lịch sử triết học đạo đức:Nó chấm dứt kỷ nguyên của cảm xúc luận đạo đức.Nó mở ra kỷ nguyên của đạo đức học deontological (bổn phận luận).Và nó đặt nền móng cho tư tưởng hiện đại về tự do, tự trị, và phẩm giá con người.Khi Hume nói: “Lý tính chỉ là nô lệ của đam mê,”Kant trả lời: “Không, chính trong lý tính, con người mới là tự do.”
Cr: Con Mèo Khó Ưa